#AsuultSambar :

AS is now Mobile! iOS & Android App-г суулгаарай!
It is currently Dec.18.14 7:25 am

All times are UTC + 8 hours


Asuult.NET & Mongolduu.com Facebook Page:




Post new topic Reply to topic  [ 4413 posts ]  Go to page Previous  1 ... 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 ... 170  Next

Цэвэрлэхүү ?
Тэг тэг 42%  42%  [ 54 ]
Битгий одоохондоо биш 58%  58%  [ 76 ]
Total votes : 130
Author Message
PostPosted: May.09.09 8:09 pm 
Offline
Ноёлогч Гишvvн
Ноёлогч Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.05.05 9:16 pm
Posts: 1020
Location: Хөвсгөл - Дархадын хотгор
О.Пvрэв-ийн Монголын бeeгийн шашин гэсэн ном бaйвал худалдаж авна шvv.

_________________
David Beckham


Share on FacebookShare on TwitterShare on RedditShare on TumblrShare on Google+
Top
 Profile  
 
PostPosted: May.11.09 4:23 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.06.08 4:56 pm
Posts: 3659
Location: Хаашаа ч юм явмаар...
Anjika_s wrote:
minii bagsh busdaas ontsgoi

chi boo yum uu.

_________________
:huchtei:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.11.09 5:07 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.06.08 4:56 pm
Posts: 3659
Location: Хаашаа ч юм явмаар...
Shougy. wrote:
Boogiin ongod tenger gdg ni tengeriin ornoos buuj irsen tengeriin toroltnuud bdag yumaa... Iim tengeriin oron yag 33 bdag gej uzdeg. Ternii hamgiin ehnii buyu huchin chadal id shid bagatai tengeriin oron ni 4n maharanziin tengeriin oron gej bdag yum l daa... Buriad boo nar ih goyo shd... Manjuur sigar tatii l da etr gej tamhi etr nehne ih goyo kkk

Gehdee. Buriad boo chini neg tiim har talruugaa bdag yum bishuu. Heldeg yum ni aimaar hunii mahan idehstei ene ter geed l ...

_________________
:huchtei:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.11.09 10:56 pm 
Offline
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
User avatar

Joined: Jun.10.06 9:08 pm
Posts: 664
bayara07 wrote:
Anjika_s wrote:
minii bagsh busdaas ontsgoi

chi boo yum uu.


bisheee бөөгийн шавь


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.11.09 10:59 pm 
Offline
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
User avatar

Joined: Jun.10.06 9:08 pm
Posts: 664
bayara07 wrote:
Shougy. wrote:
Boogiin ongod tenger gdg ni tengeriin ornoos buuj irsen tengeriin toroltnuud bdag yumaa... Iim tengeriin oron yag 33 bdag gej uzdeg. Ternii hamgiin ehnii buyu huchin chadal id shid bagatai tengeriin oron ni 4n maharanziin tengeriin oron gej bdag yum l daa... Buriad boo nar ih goyo shd... Manjuur sigar tatii l da etr gej tamhi etr nehne ih goyo kkk

Gehdee. Buriad boo chini neg tiim har talruugaa bdag yum bishuu. Heldeg yum ni aimaar hunii mahan idehstei ene ter geed l ...


гүйшдэ


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.12.09 11:21 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.06.08 4:56 pm
Posts: 3659
Location: Хаашаа ч юм явмаар...
Anjika_s wrote:
bayara07 wrote:
Anjika_s wrote:
minii bagsh busdaas ontsgoi

chi boo yum uu.


bisheee бөөгийн шавь

Shavia shav geheer udahgui boo bolno gesen usguu
Esvel tushee hiideg yumu
Tgd yu surj bna

_________________
:huchtei:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.12.09 11:22 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.06.08 4:56 pm
Posts: 3659
Location: Хаашаа ч юм явмаар...
Anjika_s wrote:
bayara07 wrote:
Shougy. wrote:
Boogiin ongod tenger gdg ni tengeriin ornoos buuj irsen tengeriin toroltnuud bdag yumaa... Iim tengeriin oron yag 33 bdag gej uzdeg. Ternii hamgiin ehnii buyu huchin chadal id shid bagatai tengeriin oron ni 4n maharanziin tengeriin oron gej bdag yum l daa... Buriad boo nar ih goyo shd... Manjuur sigar tatii l da etr gej tamhi etr nehne ih goyo kkk

Gehdee. Buriad boo chini neg tiim har talruugaa bdag yum bishuu. Heldeg yum ni aimaar hunii mahan idehstei ene ter geed l ...


гүйшдэ

neeree shu

_________________
:huchtei:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.12.09 12:51 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Dec.20.05 11:18 am
Posts: 3759
Location: haraa hvreh alsad vl tsutsan alhah shargal zamiin urtad . . .bid hamtdaa...
ontsgoi boo ontsgoi boo l geed baahan bicheed baihiimaa ter ontsgoi boogiinhoo tuhai delgerengvi bicheech eswel busdiin l adil ooriigoo boo gedeg hvmvvsiin neg yumuu ? jaahan delgerengvi bicheerei . . .

_________________
Sologiin улаан фэн :l1:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.12.09 5:39 pm 
Offline
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
User avatar

Joined: Jun.10.06 9:08 pm
Posts: 664
[/quote]
chi boo yum uu.[/quote]

bisheee бөөгийн шавь[/quote]
Shavia shav geheer udahgui boo bolno gesen usguu
Esvel tushee hiideg yumu
Tgd yu surj bna[/quote]

haayaadaa tushee hiineshd
tgd shavi orj zarimdaa orj garj bdin
neg l um bolul bagshruugaa guidinshd
amidrald tushigtei shanshd


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.12.09 9:48 pm 
Offline
• Moderator
<b><font color=#000099>• Moderator</font></b>
User avatar

Joined: Mar.07.06 12:54 pm
Posts: 9637
Location: Хоёр зууны өмнөх тосгон.
bayara07 wrote:
Anjika_s wrote:
bayara07 wrote:
...
Gehdee. Buriad boo chini neg tiim har talruugaa bdag yum bishuu. Heldeg yum ni aimaar hunii mahan idehstei ene ter geed l ...


гүйшдэ

neeree shu


Hariin boo nar hamgiin dogshin ongodoo duudah bolhoor l tuuhii mah idne... Ert deer uyed huniihiig idej bsan gj yaridag yum bna lee... Tehdee ter uyed sur badraah gej l tegj bhgui yu. Tegeed ch ongod ni orchihson bhdaa hunii mah idne uu, nohoin baas idnuu oorsdoo medeh bishdee :wahaha:

_________________
Зүүд бас мөрөөдөл...


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.12.09 9:50 pm 
Offline
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
User avatar

Joined: Jun.10.06 9:08 pm
Posts: 664
гүйшдэ[/quote]
neeree shu[/quote]

Hariin boo nar hamgiin dogshin ongodoo duudah bolhoor l tuuhii mah idne... Ert deer uyed huniihiig idej bsan gj yaridag yum bna lee... Tehdee ter uyed sur badraah gej l tegj bhgui yu. Tegeed ch ongod ni orchihson bhdaa hunii mah idne uu, nohoin baas idnuu oorsdoo medeh bishdee :wahaha:
[/quote]

tishd


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.19.09 3:41 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.06.08 4:56 pm
Posts: 3659
Location: Хаашаа ч юм явмаар...
shavi gedeg ugii chini neg l sain oilgohgui bna aa.
Chi udahgui sahiusaa avna gej oilgoloo shuu

_________________
:huchtei:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.19.09 3:55 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.06.08 4:56 pm
Posts: 3659
Location: Хаашаа ч юм явмаар...
EKH*Beckham wrote:
О.Пvрэв-ийн Монголын бeeгийн шашин гэсэн ном бaйвал худалдаж авна шvv.

Neriin sanahgui bna. Manaid Boo Morgoliin yu ch bilee dee. neg tiim nom bgaa,
Gehdee bi zarahgui ee :razz:

_________________
:huchtei:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.19.09 9:18 pm 
Offline
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
User avatar

Joined: Jun.10.06 9:08 pm
Posts: 664
bayara07 wrote:
shavi gedeg ugii chini neg l sain oilgohgui bna aa.
Chi udahgui sahiusaa avna gej oilgoloo shuu


guie ter huniig shutej shavi orj buhnee daatgasn gj oilgoj bolno lamd ch gsn shavi orn gj bdg bizd
tegle gd lam boldoggui bizd


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.20.09 4:13 pm 
bi boo d itgedeggui..ghdee neg uulzaad esvel boo ch bish zyger uzdeg hardag lam deeerni yylzaad yariulaad uzhiimsan gj boddogshd...yrdni heden hun deer ochij bsanlda ghdee bi uuruu christian blhoor negl itgej ugduggui neg l hydlaa yum shig sanagdaad baisan..uurihoo shashinaa martdaad yu yariad bgaagiina hicheenguilen tyngaasanch shal hydlaa byraad bga yum shig sanagdsanshd...


Top
  
 
PostPosted: May.20.09 6:48 pm 
Offline
Алдар Сууны Оргилд Хvрсэн

Joined: Dec.22.03 2:33 pm
Posts: 2621
bayara07 wrote:
Shougy. wrote:
Boogiin ongod tenger gdg ni tengeriin ornoos buuj irsen tengeriin toroltnuud bdag yumaa... Iim tengeriin oron yag 33 bdag gej uzdeg. Ternii hamgiin ehnii buyu huchin chadal id shid bagatai tengeriin oron ni 4n maharanziin tengeriin oron gej bdag yum l daa... Buriad boo nar ih goyo shd... Manjuur sigar tatii l da etr gej tamhi etr nehne ih goyo kkk

Gehdee. Buriad boo chini neg tiim har talruugaa bdag yum bishuu. Heldeg yum ni aimaar hunii mahan idehstei ene ter geed l ...

hunii mahan ideshtei ene ter geed har tal ruugaa bolohoor yaadiiin ? :wink:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.20.09 9:52 pm 
Offline
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
User avatar

Joined: Jun.10.06 9:08 pm
Posts: 664
(: OxSi :) wrote:
bi boo d itgedeggui..ghdee neg uulzaad esvel boo ch bish zyger uzdeg hardag lam deeerni yylzaad yariulaad uzhiimsan gj boddogshd...yrdni heden hun deer ochij bsanlda ghdee bi uuruu christian blhoor negl itgej ugduggui neg l hydlaa yum shig sanagdaad baisan..uurihoo shashinaa martdaad yu yariad bgaagiina hicheenguilen tyngaasanch shal hydlaa byraad bga yum shig sanagdsanshd...


sonin medremj umaa ug ni ter hun yu yariad bgag olj sonsuul zuershd


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.21.09 4:53 pm 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.06.08 4:56 pm
Posts: 3659
Location: Хаашаа ч юм явмаар...
aan odoo l oiloo shdee :haha:

_________________
:huchtei:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.21.09 9:10 pm 
Offline
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
User avatar

Joined: Jun.10.06 9:08 pm
Posts: 664
bayara07 wrote:
aan odoo l oiloo shdee :haha:


boljdee


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.21.09 9:20 pm 
Offline
Эзэрхийлэн Эзлэгч Гишvvн
Эзэрхийлэн Эзлэгч Гишvvн
User avatar

Joined: Jan.16.09 9:00 pm
Posts: 970
Location: Дэгжин бүсгүйн цүнхэнд дэвтэр харандаа байдаггүй..
Дархадын нэг Шоорол дугар гээд хайрхан хүн байсан гэсэн.. Тэр хүн гурилан хүн амилуулж бөөлдөг Дархадын ганц бөө байсан гэсэн.. Гурилан хүн амилуулж бөөлөхөд өгдөг өргөлийг н өгөөгүйгээс болоод өөрийн онгоддоо хороогдсон гэдэг юм байна лээ

_________________
Салах гэдэг мартахын нэр биш


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.24.09 1:08 am 
Offline
Асуултын Архаг Мангас Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.06.08 4:56 pm
Posts: 3659
Location: Хаашаа ч юм явмаар...
sakuranBooo wrote:
Дархадын нэг Шоорол дугар гээд хайрхан хүн байсан гэсэн.. Тэр хүн гурилан хүн амилуулж бөөлдөг Дархадын ганц бөө байсан гэсэн.. Гурилан хүн амилуулж бөөлөхөд өгдөг өргөлийг н өгөөгүйгээс болоод өөрийн онгоддоо хороогдсон гэдэг юм байна лээ

Sonin l yum

_________________
:huchtei:


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.24.09 2:15 am 
Offline
Эргэх Хvслийн Эрчлээ Гишvvн
User avatar

Joined: May.19.09 11:23 am
Posts: 2044
Location: Мөнх тэнгэрийн дор
Би хувьд аа Бөө Мөргөлд итгэдэг бас Мөнх Хөх Тэнгэрээ Шүтдэг учраас үүнийг бичлээ.

ТЭНГЭРИЙН ЗАРЛИГИЙГ ДАГАВААС МАНДАНА, ЗӨРЧВӨӨС СӨНӨНӨ

Таван сум бол бидний эв нэгдлийн бэлгэдэл билээ. Монголчуудын нэгдсэн хүч дэлхийн түүхэнд хосгүй байсан.
Улс үндэстнээ сэргээн мандуулаад зогсолгүй, хүн төрөлхтөний зөрчил дайсагналыг арилгаж, даяарын энх амгаланг тогтоож, бултаар хөгжин цэцэглэх нөхцөлийг бүрдүүлж байсан аугаа үе, алтан зуун буй.
Мөнх Хөх Тэнгэртээ шүтэж, Бурханы хуулинд захирагдаж, эв нэгдлээ сахиж, хүчээ нэгтгэн зорьж тэмцэж байх үедээ монголчууд их ард түмэн, Монгол улс дэлхийн гүрэн байсан юм. Монголын эзэнт гүрэн шиг тив тивд сүрээ бадруулж, олон хүчирхэг улс түмнийг захирч чадсан нь эртний Египет, Грек, Ром, хожуу цагийн Араб, Франц, Англи, ХХ зууны Герман, Орос, Америк аль нь ч бус билээ. Зөвхөн монголчууд л хүн төрөлхтөний түүхэнд хамгийн хүчирхэг нь байсан.

Бараг бүх дэлхий монголчуудын эсрэг хандсанаар хүч сулрах нэгэн нөхцөл бүрдсэн. Гэхдээ л эв нэгдэл алдарсан нь доройтлын хамгийн гол нөхцөл болсон юм. Хаад ноёд хагаран тэмцэлдэж, эгэл олон эрхшээгдэн дагаснаар Тэнгэр Бурханаасаа холдож, эрч хүчээр мөхөсдсөн билээ. Үр дүнд нь өнөөгийн монголчууд хамгийн их хохирч хэлмэгдэж, дарлагдан нухчуулж, хуваагдаж булаагдсан ард түмний нэг болжээ. Монголчуудын эмгэнэл еврей, армян, күрдийн түүхтэй л эн зэрэгцэх аж.

ХХ зуун-бага ард түмнүүдийн эмгэнэлийн зуун. Египет, ром, ассир, араб, сельжук, османы түрэмгийлэлд автаж, боолчлогдож, эх орноосоо хөөгдөж, дэлхий даяар тарсан жүүд нарыг улс бүрд хажиглан хавчдаг асан ба Герман 6 сая еврейг шууд устгасан нь энэ ард түмний бараг хагас нь билээ. Эртний түүх соёлт армянууд дутахгүй тооны булаан эзлэлд өртөж, дэлхийн I дайны үед Осман гүрэн улсынх нь гол хэсэг болох Баруун Армяныг газрын хөрснөөс арчина гээд хядахад богино хугацаанд ард иргэдийнхээ талыг буюу 2 сая хүнээ хөнөөлгөсөн юм. Өөрийн төр улстай мандаж бадарч явсан күрдүүд өнөөдөр 20 саяулаа ч, дөрвөн улсад хуваагдан булаагдаж, тэр бүрд хавчигдан гадуурхагдаж, аймаглан устгах бодлогод хэлмэгдсээр явна. Энэ ард түмнүүдийн эмгэнэлийг дэлхий даяар мэддэг. Харин монголынхыг л мэддэггүй.

Монголын эзэнт гүрэн унахад монголчуудын жинтэй хувь нь алс нутгуудад хөдөлшгүй суурьшиж, өөр шашинд орж, харьжиж хоцорсон. Монгол нутагтаа байсан нь хэмхэлдэн тэмцэлдэж, Чингисийн өмнөх үе шиг хоорондоо дайтаж эхэлсэн. Хаад ноёдын удам угсаа, улаан шарын шашин, ойрд халх гээд л санаанд орж болох бүхнээр хуваагдан иргэний дайн өрнүүлсээр Манжийн хүчирхэгжилтэй золгосон. Хүчээ нэгтгэлгүй дайнаа үргэлжлүүлсээр байсныг ашиглан манжууд 1636 онд Өвөр Монгол, 1696 онд Халх, 1758 онд Зүүнгарыг эрхэндээ оруулж, энэ үес оросууд Буриадыг булаасан юм.

1911 онд Ар Монгол тусгаар тогтнох байдлыг олж, улмаар Алтай, Хянган, Хөх нуур, Байгаль нуурыг багтаасан, монголчуудын унаган нутгуудыг нэгтгэсэн улсаа байгуулах дайныг хийж, зорьсондоо бараг хүрсэн билээ. Өвөр Монголын дийлэнхийг чөлөөлж, монголчуудын ихэнхийн итгэл дэмжлэгийг хүлээж, засаг захиргаандаа хамруулж байсан юм. Гэвч 1913 онд Орос, Хятад хүч хавсран Монголын эсрэг тэмцсэнээр Богд хаан чөлөөлсөн нутгуудаас цэргээ татаж, Хятад Өвөр, Торгууд Монголыг, Орос Буриад, Цагаан Ойрдыг ичгүүр сонжуургүй булаан авцгаасан. 1914 онд Ар Монголын хэсэг, Богдын мэдлийн нутаг Тагна Урианхайг Орос түрэмгийлсэн юм.

Монголын эх орончид 1919 онд Нармай Монголыг байгуулна гэж тэмцсэн ч мөн л их гүрнүүдийн хүчинд мөхөсдөв. 1921 онд монголын хувьсгалчид Ар Монголын тусгаар тогтнолыг бататгаж, большевикууд хичнээн эсэргүүцэж байсан ч Монголыг нэгтгэх бодлогыг үргэлжлүүлж, Өвөр Монгол, Буриад, Барга,Торгууд, Халимаг, Цагаан Ойрд гээд монголчуудын бүх нутагт үйл ажиллагаа явуулж байв. Монгол Ардын Намын хамгийн гол зорилго нь Монголоо нэгтгэх үйлс байсан юм.

1945 онд БНМАУ Өвөр Монголыг харийн дарлалаас ангижруулахаар дайнд хөдлөв. Чөлөөлөх зорилгоо биелүүлсэн ахан дүүстээ Өвөр Монголын парламент нэгдэх хүслээ илэрхийлсэн бичгийг өргөлөө. Мао хүчирхэгжтэл буюу тавиад он дундартал бүх монголчууд нэгдэх бэлтгэлээ хийж байв. Энэ ажилд Сталин саад тотгор учруулж байсан ч гэлээ, алсдаа монголын ССР байгуулж улсдаа нийлүүлэх бодолтойгоор БНМАУ-д “оросын”, “хятадын” монголчуудыг болон монгол нутгийг нэгтгэх хувилбарыг авч үзэж байлаа. Гэвч байдал хамгийн муугаар эргэсэн.

Өнөөдөр монголчуудын дөрөвний нэг л гадны эзэрхлээс ангид улс байгуулан сууж буй нь бидний энэ Төв Монгол улс юм. Бүх монголчуудыг нэгтгэх гэж шантаршгүй тэмцэж байсны төлөө большевикууд Ар Монголын эх орончдыг устгах, хүн ардыг бөөнөөр хөнөөх, оюуны геноцид явуулах зэрэг олон харгислалыг үйлдсэн. 1990 оноос хойш Зөвлөлтийн дагуул байхаа больсон ч Монгол улс харийн дарамтыг эдэлсээр ирэв. Бусад нь хамаг эрхээ хязгаарлуулж, уусгах бодлогын золиос болж, хавчигдан гадуурхагдаж, шаналан зовж байна.
Монголдоо нэгдье гэж байнга тэмүүлж ирсэн өвөр монголчууд Хятадын харъяанд ӨМӨЗО гэгдэн оршиж буй. ХХ зуунд хэдэн ч удаа ард нийтээрээ Ар Монголд нэгдэх хүслээ илэрхийлж, 30-аад онд Японы тусламжаар Хятадаас ангижран тусгай улсыг байгуулж байсан тэд мөн ч их харгислал хядлагыг үзсэн дээ. Хятадын засаг БНМАУ-д нэгдэх гэлээ гэж өширхөн, аймаглан хөнөөх, хятадчилан уусгах, элдэв туршилтын золиос болгох бодлогыг тэдэнд тулгаж, өвөр монголчууд үүнийг үл хүлцэн томоохон бослого хэдэнтээ гаргаж, эсэргүүцлийн арга хэмжээ зохион байгуулсаар ирэв.

Тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч ойрдуудын удам торгууд монголчууд Шинэ хязгаар, Хөх нуур зэрэг өргөн уудам нутагт тархан амьдарч байна. Монголын эзэнт гүрний эринд болон хожуу үед Хятадын олон нутагт суурьшсан монголчуудыг нэмбэл БНХАУ дахь угсаа нэгтнүүд маань 6 сая шахам болох ажээ.
Орос, ТУХН-д 1 сая орчим монголчууд буй юм. Тэдний томоохон бүлэг нь 400 гаруй мянган буриадууд билээ. Тэд Монголоо нэгтгэх үзэлтэй нэрт зүтгэлтнүүдийг төрүүлж, 1920-иод онд элэг нэгтнээ дагах өргөн тэмцлийг өрнүүлж, Халхад олноороо нүүдэллэн ирж байв. Сталинистууд Буриадыг хэдэн хэсэг хувааж, нутгийн хагасыг хүн амтай нь бусад мужид өгч, сэхээтнүүдийг панмонголист хэмээн хядаж, зон олныг бөөнөөр хороон харгислаж байсан юм. Өнөөгийн буриадуудын тоо ҮII зууны хэмжээнд байгаа нь ямар хэрцгий бодлого явагдсаныг харуулнам (ҮII зуунаас хойш оросууд 30 дахин өсчээ).

200 мянга орчим халимаг Орос, ТУХН-аар нэг тарсан буй. ХҮII зууны эхээр язгууртны зөрчлөөс болж торгуудын 50 мянган өрх Ижил мөрөнд очиж суурьшсаны залгамжлагч тэд юм. Халимагууд бас л монголчуудтайгаа нэгдэхийг хүсдэг тэмцдэг байсан. Үүнд хилэгнэсэн Сталин халимагуудыг Сибирь даяар тараан цөлж, нутгийг нь зэргэлдээ мужуудад хуваан өгсөн. Энэ нь халимагчуудыг үлдэх мөргүй устгах гэсэн оролдлого байсан юм.
Орос 1914 онд Ар Монголоос Туваг эрээ цээргүй булаасан. Монголын төрөөс Тагна Урианхайг эргүүлэн өгөхийг удаа дараалан шаардаж байсан тул Зөвлөлт Орос Танну-Тувагийн БНУ гэдэг тусгаар тогтносон улс байгуулагдлаа гэхчилэн хуурч мэхлэхийг хичээж байсаар 1944 онд хавсарган нэгтгэснээ эцэслэн зарласан.

ХХ зуунд тувачууд 1911, 1921 оны Монголын тусгаар тогтнолын тэмцэлд оролцож, оросууд тусгаар улс болгоно гэхэд ихэд дургүйцэн нэг бус удаа Ар Монголтой нэгдэх бослого хөдөлгөөн өрнүүлж байлаа. Өнөөгийн тувачууд мөн 200 мянга орчим. 1864 онд Манж улс Оросын дарамтанд автаж, Монголын их хэмжээний нутгийг найр тавин өгсөн. Тэр нутгийн хэсэгт 1922 онд Ойрдын автономит муж байгуулагдсан агаад, 1948 онд Сталин Уулын Алтайн АМ хэмээн нэрийг нь өөрчилж, уугуул монголчуудад ойрд хэмээх үгийг цаазлан хориглож, оросчлох, түрэгжүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлсэн юм. Бусдаас дутахгүй хэлмэгдсэн, өөрсдийгөө цагаан ойрд гэдэг 60 мянган монголчууд бөглүү хоцрогдмол байдалд аж төрж байна.

Афганистанд монголчуудын том бүлэг буй. Их байлдан дагууллын дараа суурьшсан монголчуудын удам юм. Хазар монголчууд хэмээн өөрсдийгөө нэрлэх тэд Хазаражат гэх улсыг байгуулж явжээ. Түрэмгийлэгчдийн удам, өөр үндэс угсаатай, шиит шүтлэгтэй гэгдэн гадуурхагдаж, афганы эцэс төгсгөлгүй дайны хөлд нэрвэгдэж, түмэн зовлонг амсч ирсэн аж. Шашны хийрхэгч талибанчууд тэдний эсрэг онцгой харгис бодлого явуулж байжээ. 2 сая хазар монгол байна гэсэн тооцоо буй. Исламын шашинт гэж тэдэнд бид эгдүүцэх явдалгүй юм. Бид ч унаган шүтлэгээ харийн шашнаар сольсон билээ.

Өөр улсуудад ч олон монгол буй. Орон бүхэнд монголчууд бий. Сүүлийн үед Төв Монгол гадаадад боолчууд, цагаачид гаргах талаар өндөр түвшинд хүрлээ. Бид тарж бутрах тусам л доройтож мөхнө. Харин нэгдэж нийлбэл сэргэн мандана. Өнөөдөр зэвсгийн хүчээр монгол нутгуудыг чөлөөлөх боломж нэгэнт үгүй болжээ. Бүх элэг нэгтнээ Төв Монголд нүүлгэн ирүүлэх ганц л зам үлдээд байна. Даяарчлал гэдэг нь бидний хувьд даян дэлхийн монголчуудаа нэгтгэх гэсэн утгаар л хэрэгжих ёстой. Цаг алдалгүй монголчуудаа урин залцгаая!
Орон бүхний монголчууд нэгдэгтүн гэж явбаас Тэнгэрийн таалалд нийцэж, аугаа их эрч хүчийг хүртэнэ. ХХI зуун тарж бутарсан аливаа үндэстний нэгдэн нийлэх зуун болох төлөвтэй байна. Монголчууд үүнээс аанай хоцорвол үхлийн нүгэл тэр болох бүлгээ.

Холгүй цагт, газар нутгийг дэлхийн хүн амд харьцуулан тэгш хуваана гэж том гүрнүүд уулгалах магадлалтай байна. Чингэхэд бид арван саяулаа болчихсон байвал улсаа хадгалан мөнхжинө. Өнөөгийн байдлаараа өдөр хоногийг аргацааж байваас хоёр сая монголыг Улаанбаатарын нэг дүүрэгт хашчихаад л бусдыг булаахаас сийхгүй. Еврейчүүд Сион уул руугаа үхэн хатан тэмүүлсээр, зуун улсаас цуглаж Израилиа байгуулсан. Монголчууд Бурхан Халдун руугаа амьдралын зорилго болгон зүтгэсээр Хамаг Монголоо байгуулах цаг ирлээ. Орд ордоор нүүн ирж, Тэнгэрээс соёрхсон Монгол улсаа сэргээн мандуулах нь өнөөгийн монголчуудын үүрэг, нэр төрийн үйл хэрэг, аврал, аз жаргал юм.

Монголчуудын энхийн замаар нэгдэх ганц боломж нь Төв Монголд шилжин суурьших явдал мөнөөс мөн. Амьдрах улс гүрнээ сонгох нь хүний наад захын эрх. Гаднаас суурьшигчийг авах нь ч тухайн улсын л мэдэх хэрэг. Хөрш гүрнүүд бага үндэстний асуудал багасна гэж нэгдэх бодлогыг баясан дэмжих магад..
Сүүлийн үед манай өгөөмөр баялаг орд газруудыг харийнхан ховх сорох төлөвтэй болоод байгаа. Тэгвэл тал талаас зорих ахан дүүс уул уурхайн мэдлэг, ажиллах хүчээр хангаж, оргилсон бүтээн байгуулалт улс оронд өрнөж, Тэнгэрээс заяат буян хишгийг өөрсдөө хүртэнэ.

Гагцхүү Төв Монголын хууль эрх зүйн үндэс л үгүйлэгдэж байгаа бус уу. Монгол туургатныг энхийн замаар нэгтгэх хууль өнөөдөр бидэнд хэрэгтэй байна. Хууль гарвал монголчууд ирэхдээ л ирнэ. Улс орон маань дэлхийн буурайн нэг тул Израилийн эхэн үеийн байдлаар хүлээж авахаас өөр замгүй. Тэгэхэд шилжин суурьшигчид цөлд майхан бариад сууж байв. Гэхдээ майхантнууд гэхээс илүү өмчтөнүүд олноор ирж, улс орны хөгжилд нэмэр болох нь дамжиггүй билээ.

Бүх монголчууд нэгдвээс Тэнгэрээс сургасан Таван сумын үлгэр биеллээ олж, бид дийлдэшгүй бат бөх, ялагдашгүй хүч чадалтай болж, цэнгэлийн манлайд хүрэх бүлгээ. Монголын хамгийн сайхан мөрөөдөл, эрмэлзэл, тэмцэл, ирээдүй тэр болой. Эв нэгдэлтэй бай гэсэн Тэнгэрийн зарлигийг дагаваас мандана, зөрчвөөс сөнөнө. Монголчуудын эв нэгдлийн аугаа хүч бидэнд агаар ус шиг үгүйлэгдэн буй. Тиймээс Тэнгэрийн зарлигаа дагаж, монголчуудыг нэгтгэх үзэл бодлыг өргөн дээдлэгтүн. Эв нэгдлийн тэмцэлд хувь нэмрээ оруул. Түүний төлөө Тэнгэртээ мөргөж залбир. ХХ зууны хамгийн эмгэнэлт ард түмэн монголчуудынхаа түүхийг мэдэж, мэдүүл. Дэлхий нийтийг Монголд шударга ханддаг болгохын төлөө чармай.

Орд ордоор нүүн ирж, орон бүхний монголчууд нэгдэж, Бурхан Халдун уулаа тахиж, Хамаг Монгол улсаа байгуулж, таван сум шиг эв нэгдэлтэй болж, улс гэрээ сэргээн мандуулах тэр цагийг бишрэн шүт, хүсэн мөрөөд, урин дууд. Монгол туургатныг энхийн замаар нэгтгэх хууль гаргахын төлөө дуу хоолойгоо өргө. Хилийн чанад дахь элэг нэгтнийхээ соёлыг хүндэтгэ.

Таван сумын сургаалиа биширвэл хамаг гайхамшиг биелэл болно.

_________________
©George_MN


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.24.09 2:17 am 
Offline
Эргэх Хvслийн Эрчлээ Гишvvн
User avatar

Joined: May.19.09 11:23 am
Posts: 2044
Location: Мөнх тэнгэрийн дор
Мөнх тэнгэрийн шашны түүх

Монголчуудын шашны сэтгэлгээ нь олон мянган жилийн турш animism/сүнс буй гэх үзэл/, шаманизм/сүнстэй харьцах эртний сүсэг бишрэлийн хэлбэр буюу бөө мөргөл/, polytheism/ажил мэргэжилийн олон төрлийн бурхад буй болсон үе/, dualism/эцэг тэнгэр, эх газраа шүтэхүй-ийн үе шатыг туулсаар XIII зуунтай золгодог бөгөөд Монгол үндэстэн нэгдэж хүчирхэг төрт улс байгуулагдан дэлхийг байлдан дагуулсан зэрэг түүхэн үйл явдалтай нөхцөлдөн Монголчуудын шашны сэтгэлгээ оргилдоо хүрч мөнх тэнгэрийн monotheism болон бүрэлдэн тогтжээ.


Эртнээс эдүгээ хүртэл эрдэмтэн мэргэд сүнс хэмээгч хий ухаар юмыг олон талаас нь судалж иржээ, тухайлбал: жин, хэмжээ, хэлбэр, чанар гэх мэт. Монголчууд мөн нэгэн адил хүнд сүнс байдаг гэж итгэж үнэмшсээр ирсэн бөлгөө. Монгол хар аман ярианд "сүнсээ гартал айлаа", "зүрхээ гартаа барьж явлаа" гэж хэлэлцдэг нь хүний биед махбодоос гадна сүнс оршиж буйг батлан өгүүлж байна. Монголчууд эрт дээр үеээс өвдөх, зүүдлэх, үхэх, төрөх зэрэг үйл явдлуудаас сүнс буй хэмээн ургуулан бодох болж, ийнхүү улмаар энэ сүнс гэгч зүйлээс айж цэрвэх, аль эсвэл бишрэн шүтэснээр анх шашны сэтгэлгээ үүсч бий болжээ


Аливаа улс үндэстний эртний шүтлэг бишрэл нь бүгд бөө мөргөл байлугаа. Бөө мөргөлийг эрдэмтэд шаманизм хэмээн нэрлэж зуршжээ, Бөө мөргөл эдүгээ хүртэл уламжлагдсан орны нэг бол Монгол улс бөлгөө. Энэ нь Монголчуудын нүүдлийн соёл иргэншилтэй ихээхэн холбоотой байна. Монгол бөө мөргөл нь өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогтой. Бөө болох, онгод босгох, бөөлөх, онгод орох гэх мэт нарийн зан үйл, хатуу дэг ёстой. Монгол бөө мөргөлийн хамгийн гол онцлог мөн чанар нь сүнс онгодтой харьцах зан үйл, үзэл сэтгэлгээнд оршино.


Бөө мөргөл бол Монголын уламжлалт шүтлэг бишрэлийн зөвхөн нэгэн хэлбэр, төрөл зүйл нь байлаа. Монголд бөө мөргөлөөс гадна шүтлэг бишрэлийн бие даасан олон хэлбэрүүд зэрэгцэн оршиж байдаг. Бөө мөргөл нь зарим нэг газар орон, тодорхой ястан угсаатны дунд уламжлагдаж ирсэн бол нийт Монгол даяар бөө удганаас төдийлөн хамааралгүй хүний үзэл ухамсарт нэвт шингэсэн, ардын зан үйлтэй нягт холбоотой шүтлэг бишрэлийн хэлбэр хөгжин цэцэглэж иржээ. Тухайлбал: Овоо тахилга, удган модны шүтлэг гэх мэг. Монголын нутагт эртнээс нааш Бурхан халдун уул, Богд хаан уул. Отгон тэнгэр уул, Алтай уул, Алтан овоо, Үхэрчин овоо гэх зэрэг тахилага шүтээнт алдарт уул овоонууд байж нутгийн иргэд юу юунаас илүү сүсэглэн биширч, аливаа бүхнээ даатган залбирч, шашны зан үйлийг ардын зан үйлтэй хослуулан гүйцэтгэж байсан нь шашны ухамсар, сэтгэлгээний зохих хөгжлийн түвшинд хүрч чаджээ.


Түүнээс гадна Монголчуудын шашны сэтгэлгээнд фетишизм, магия,тотемизм, анимизм, бэлэг шүтлэг, өвөг дээдсийн шүтлэг, байгалийн шүтлэг, газар усны шүтлэг, тэнгэр эрхэсийн шүтлэг зэрэг шүтлэг бишрэлийн олон хэлбэр зэрэгцэн хөгжиж ирснийг тэмдэглэн хэлэх учиртай. Эдгээр шүтлэг бишрэл нь байгаль, цаг агаар, газар зүйн нөхцөл байдалтайгаа нөхцөлдөн нутаг нуг, овог аймгаараа өөр өөрийн өвөрмөц онцлогтой, бие даасан шүтлэг бишрэлийн төрөл зүйлүүдийг бий болгожээ. Жишээлвэл: Дарьгангад нуур ус, ой тайга цөөтөй хангай газар учраас тус нутагт Алтан овоо сүлд шүтээн нь болж овоо тахилга зонхилно. Харин Сэлэнгэд модны шүтлэг давамгайлж Удган модыг дээдийн шүтээн болгоно. Завханчууд мэдээж өвөл зунгүй цасан малгайтай, Фүжий уулаас дутахгүй сүрлэг сайхан, халзан бүргэд мэт идэрхэг Отгон тэнгэр ууланд сүсэглэн бишрэх нь ойлгомжтой. Тэгвэл ой тайгаа, уул ус хослосон дархад нутаг нь ид шид, гайхамшигт зүйл, үлгэр домгийн орон байж, бөө мөргөл сонгодог утгаар хөгжсөн орон болжээ. Гурван голын уугуул нутагт онон, хэрлэн, туул гурвыг “ээж” хэмээн гүн хүндэтгэл үзүүлж усны шүтлэг энэ ард түмний дотор чухал байрыг эзэлсээр ирвэй.


Шашны сэтгэлгээ ямхад хөгжин хувьсаж ирсэн түүхтэй бөлгөө. Тэр мэт хамаг Монголын хэмжээнд шашны ухамсар тасралтгүй дэвшил гарсаар XII зуун болоход үндэсний шашин төлөвшин бүрэлдэх хандлагатай болжээ. Тэр нь Монголчуудын шашны сэтгэлгээнд гарсан хоёр ишт үзэл буюу дуализм билээ.
Энэ дуализм хэмээх сэтгэлгээ аливаа улс үндэстэнд байсаар ирвэй. Тухайлбал: Хар аман ярианд эцэг эх, шашинд тэнгэр газар, философид ухамсар матери, арга билиг гэх хоёр үүтгэлийг авч хэлэлцдэг авай. Харин Монголчуудын хувьд XII зууны эхэн үед тэнгэр газрын хоёр язгуурт үзэл төгс боловсрогдож ардын ахуй амьдарлаас төрийн үзэл номлолд хүртэл гүнзгий нэвтэрсэн байлаа. МНТ-д тэнгэр газрын тухай үргэлж дурдагдаж "эцэг тэнгэрийн ач, эх газрын ивээл", "тэнгэр газар хоёр эедэж Тэмүүжинг хаан болгох", "тэнгэр газрын заяаны цаг" хэмээн утга гүнзгий илэрхийлж байсан нь Монголчуудын шашин-философи сэтгэлгээ хөгжлийн тодорхой төвшинд хүрсэныг харуулж буй явдал болой. Монголчуудын эцэг тэнгэр, эх газрын шүтлэг нь цэвэр байгалын шүтлэг бишрэлд багтах бөгөөд "байгаль бол бурхан, бурхан бол байгаль " гэх пантеист сэтгэлгээ болох нь судалгаагаар нотлогдож амой.


Тэнгэр шүтлэг бол аливаа улс үндэстэнд түгээмэл оршсоор иржээ. Герк, Ром, Хятад, Энэтхэгийн шашинд эрт үедээ тэнгэр шүтлэг зонхилж байв. Энэ мэт тэнгэр шүтлэг хөгжсөн орны нэг бол Монгол болой. Монголчууд XIII зууны эхэн хүртэл тэнгэрийг хамгийн дээд бурхан болгон шүтэж байлаа. /Supreme God- zhi gao sheng. Yu huang da di he shang di: хамгийн дээд бурхан бол бусад бурхадын оройн дээд хэмээх утгыг илэрхийлнэ/.


Гэтэл Монголчуудын мөнх тэнгэр бол жирийн тэнгэр шүтлэгээс өөр ойлголт болох юм. Тэнгэр газрын чанад орших Мөнх тэнгэрийг Монголчууд ухааран шашны сэтгэлгээнд оруулж ирсэнээр хүн төрөлхтний оюуны соёлд хөгжил дэвшил болсон билээ. Мөнх тэнгэр бол аливаа бүхний эх үндэс, бүхнийг чадагч, бүтээгч, төгс төгөлдөр, цорын ганц бурхан хэмээн дахин шүтэгдэж байлаа. Мөнх тэнгэрийн шашин бий болсон явдал бол XIII зууны түүхэн нөхцөл байдалтай зайлшгүй холбоотой бөлгөө. Улс үндэстний нэгдэл, дэлхийн байлдан дагуулал нь Монголчууд хийгээд хүн төрөлхтнийг шашны үзэл ухамсарт нэгтгэн зангидаж, цорын ганц мөнх тэнгэр болон түүний хүчийг олсон эзэн Чингисийн номлол сургаал, бодлого чиглэлийг хэрэгжүүлэх явдал юу юунаас чухал болж байлаа. Тийм ч учраас Чингис хаан Монголын уламжлалт шашинд өөрчлөлт шинэчлэлт хийж Мөнх тэнгэрийн шашныг үүсгэн байгуулжээ. Мөнх тэнгэрийн шашин бол зөвхөн Монгол үндэстний төдийгүй Будда, Христ, Лалын шашинтай эн зэрэгцэхүйц даяан дэлхийн шашин юм.

© Доктор, профессор Г.Гэрэлбаатар”МӨНХ ТЭНГЭРИЙН ҮНДЭС” номоос

_________________
©George_MN


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.24.09 6:50 pm 
Offline
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
Өвөг Дээдсийн Сахиус Гишvvн
User avatar

Joined: Jun.10.06 9:08 pm
Posts: 664
thanks george


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.24.09 11:21 pm 
Offline
Эргэх Хvслийн Эрчлээ Гишvvн
User avatar

Joined: May.19.09 11:23 am
Posts: 2044
Location: Мөнх тэнгэрийн дор
Бөө Мөргөлийн тухай асуух зүйл байвал асуугаарай. Чадах чинээгээрээ хариулахыг хичээнэ

_________________
©George_MN


Top
 Profile  
 
PostPosted: May.25.09 9:40 pm 
Offline
Эргэх Хvслийн Эрчлээ Гишvvн
User avatar

Joined: May.19.09 11:23 am
Posts: 2044
Location: Мөнх тэнгэрийн дор
Г.ГЭРЭЛБААТАР: Мөнх тэнгэрийн үндэс I



Мөнх тэнгэрээс эх үндэстэй бөгөөд түүнээс үүдэн нийгмийн ухамсарын хэлбэр болон бүрэлдэн тогтож, хэвшин уламжлагдаж ирсэн шашин-философи, ёс суртахуу, эрх зүйн тогтолцоог бид Мөнх тэнгэризм хэмээн нэрлэх нь зүйтэй хэмээн үзлээ. Мөнх тэнгэризм бол Монголчуудын хүчрэгжилт, сэргэн мандалтын оюуны гол хүчин зүйл нь болж байсан юм.
“Монголын нууц товчоо”-ны нууц нь юунд орших вэ? Энэ бол гарцаагүй, эргэлжээгүй Чингис хааны тэнгэрлэг язгуур, мөнх тэнгэрийн хүчийг олсон эзэн хааны гайхамшигт ид шидийн нууцлал байлаа.
Мөнх тэнгэризм нь зөвхөн Монголд төдөйгүй хүн төрлөхтөний сэтгэхүйн ухамсарт тодорхой хэмжээнд нөлөөлж байсан гэдгийг би энд баримттай хэлж чадах байна.
XIII зуунаас XIV, XV зуун хүртэл дэлхийн олон оронд, бүр XVIII, XIX зуун хүртэл дэлхийн зарим оронд Монголын эзэнт гүрэн ноёрхож Мөнх тэнгэрийн үзэл номллын нөлөөн доор ази европын тэдгээр улс орнууд оршиж байсан юм.
Өнөөдөр хэд хэдэн Монгол үндэстний улс орон оршин тогтонож, Их Монгол улсын гал голомтыг бадраж, удам угсааг залгаж, Мөнх тэнгэрийн үзэл номллын хүчинд хөгжин цэцгэлж байгаа билээ.
Нэгэнт алхан орсон шинэ мянганд Мөнх тэнгэрийн үзэл номллыг улам төгөс боловсронгуй болгож бид бүхний ахуйн хэрэглээ болгох зайлашгүй шаардлага урган гарч байгаа юм.
Түүхэн шинэ нөхцөл байдалд Мөнх тэнгэрийн үзэл номллыг зөвхөн Монгол үндэстний хүрээ хэвчээнд биш ертөнцийн зөв зам хуулийг олж таниагүй, ухамсарлаж мэдээгүй, амьдралын алтан жолоо болгож чадаагүй хямралдан байлдаж байгаа, жаргалдаа ташууран гэм нүгэл үйлдэж байгаа ард түмний энх амгалан, зол жаргалын төлөө Мөнх тэнгэрийн номлол сургаалыг хөгжүүлж түгээн дэлгэрүүлэх учиртай билээ.
Энэ бол Мөнх тэнгэрийн санаа бөгөөд Монголын их хаадын үе уларин баримталж ирсэн алтан хайрцагны бодлого юм.
Бид өөрчлөлт шинэчлэлтийн дараа буюу 1990-ээд оноос хойш Мөнх тэнгэрийг алхам дараатай системчилэн судалж тодорхой амжилтанд хүрсэн билээ. Харин 2004 оны зуны эхэн сар холбогдох салбарын эрдэмтэн мэргэдийн хамтын хүчин чармилтаар Мөнх Тэнгэр Судлалын Дэлхийн Академ /munkhtengerism@yahoo.com хягаар харьцана уу/ байгуулагдаж уг асуудалыг дагнан судлах болсоноор судалгаа шинжилгээний үр дүн улам илүү үр өгөөжтэй болж байгааг тэмдэглэн хэлэхэд таатай байна.
Энд бид Мөнх тэнгэрийн үзэл номллыг шашин, гүн ухаан, ёс зүй, нийгэм –улс төр, эрх зүйн хүрээнд авч үзхийг оролдсон болно. Тухайлбал:
XIII зууны эхэнд Монголчууд ертөнцийг хоёр эхлэлтэй гэж үзэж байсныг философид дуализм хэмээн нэрлэдэг. Тухайлбал: Монголчуудын ойлгож байснаар эр үүтгэл хэмээх эцэг тэнгэр бол ухамсарын шинжтэй, эм үүтгэл хэмээх эх газар бол матерын төлөвтэй ажээ. Монголчууд хүн нас барахыг өөд боллоо гэж хэлдэг, Чингис хааныг МНТ-д “тэнгэрт халив” гэсэн байдаг. Энэ бол Монгол хүний ухамсар, оюун ухаан, сүнс тэнгэрээс ирж түүнрүүгээ буцдаг гэсэн үзэлийг баримтжуулж байгаа жишээ мөн. Мэдээж хүний махан бие бол газраас бүтэж түүндээ буцан шингэдэг билээ. Тийм ч учраас “үржилт эх газраа үхэж хэвтэх бие минь” гэсэн байдаг. Харин Чингис хааны философийн талаар хийсэн хамгийн том нээлт бол мөнх тэнгэрийг ухаарсанд оршиж байгаа юм. Энэ нь Монголыг нэгтгэх, дэлхийг байлдан дагуулах түүхэн үйл явдалтай шууд холбоотой байна. Дэлхий дахинийг нэгтгэн захирсан Чингис хааны төр эрх зүйн философийн үндэс бол мөнх тэнгэрийн монотеист номлол cypгаал болох юм. Өөрөөр хэлбэл тухайн үеээс эхлэн Монголчууд философийн монотеист чиглэлийг баримтлан хөгжүүлж ирсэн нь тодорхой байна. Мөнх тэнгэр бол матери ухамсар гэж хуваагдахгүй, нэгдсэн, туйлын, цорын ганц бүхний эхлэл ажуу.
Философийн энэ ухаагдахууныг тайлбарласан нөхцөлд Чингис хааны шашны ухамсарыг ойлгоход нийлээд дүхэм болдог. Чингис хаан бөөгийн шашинд өөрчлөлт хийн Мөнх тэнгэрийн шашныг үндэслэн байгуулжээ. Тэр ч байтугай Мөнх тэнгэрийн шашин дэлхийн дөрөв дэх монотеист шашин болон дэлгэрсэн болохыг энэ өгүүлэлд тодорхой авч үзнэ.
Монголчууд бол хүмүүнлэг энэрэнгүй үндэстэн мөн гэж үзэх үэдэс бий. Энэ хүмүүнлэг энэрэнгүй үзэл нь Чингис хааны их засаг хуулинд тусгалаа олжээ. Монголчууд хэзээ ч бусадыг зэрлэг хэрцгийгээр тамлан зовоож, эрэмдэг зэрэмдэг, тахир дутуу болгох, тоглоом шоглоом хийж алж талах бусармаг үйлдлийг хийж байгаагүй. Бусадыг хайрлах, энэрэх. өршөөж уучлах, дэмжиж тэтгэх, өөд нь татах зэрэг шудрага зарчмыг баримталж байлаа. Тухайн үеийн сурвалж зохиолыг уншиж судалж үзэхэд Монгол хүн дээрэм тонуул, худал хулгай, садар самуун, зүй бус аливаа үйлдэл хийсэн гэх тэмдэглэл огт харагддаггүй бөгөөд эрдэмтэн судлаачид Их Монгол улс болон түүний эзэнт гүрний үед нийгмийн эмх журам урд өмнө байгаагүй сайн байсан тухай өгүүлдэг. Үнэн хэрэг, мөн чанартаа XIII зуунд дэлхий дахиныг өдөр гэрэлтэх наран, шөнө туяарах саран мэт соён гэгээрүүлж удирдан жолоодож байсан эрхэм дээд ёс зүйн үндэс нь мөнх тэнгэр байсан юм. Аливаа төрийг тогтуун барьж ард иргэдээ гар газар, хөл хөсөр жаргуулахад төрөөс баримтлах ёс зүйн номлол сургааль чухал үүрэгтэй ажээ. Энэ үүрэгийг Монголчуудын хувьд Мөнх тэнгэрийн шашны ёс зүй нэр төртэй, амжилттай гүйцэтгэж ирсэн амой.
Мөнх тэнгэрийн ёс зүйд мөнх тэнгэр оршиж байгаа учраас хүн заавал сайн байх ёстой гэж үзнэ. Тэр тусамаа хүний сэтгэлийн сайныг чухалчилна. Хэрвээ муу сэтгэл гаргавал тэнгэрт үл таалагдана. Сэттэлийг сайн сэтгэл, шударга сэтгэл, нэгэн үзүүрт сэтгэл хэмээн нарийвчлан хувааж үзнэ. Ёс зүйн дадал олох үндсэн арга бол хатуужихуй ажээ.
Мөн энд Чингис хааны байлдан дагуулалын ёс зүйн үндэслэлийг авч үзвэл гаж бурууг гэсгээн цээрлүүлж дэлхий дахинд шудрага ёсыг тогтооход чиглэгдэж байв.
Ёс зүйн үзлийг ерөнхийд нь дүгнэж үзвэл үйлийн зорилгыг эрхэмлэсэн хүний сэтгэл зүйд гүнзгий орсон мөнх тэнгэрийн таалалын ёс зүй болой.
XIII зуунд Монголчууд:
"Хоёр нар ургаваас худагын ус хатъю,
Хоёр хаан сууваас хамаг улсаа баръю",
"Тэнгэрийг улам гэгээн гэрэлтэй болгохын тулд
Наран саран хоёр байдаг,
Харин газар дээр хоёр хаан
Яаж байж болох бэ" хэмээн үзэж байснаас Монголчууд тухайн үед нэгдсэн төр, нэгэн удирдлагыг хүсэмжлэн зорьж байсныг ойлгож болно. Ийнхүү түүхэн нөхцөл байдал, нийгмийн захиалга, зайлашгүй шаардлагаас урган гарч Мөнх тэнгэрт тулгуурласан нийгэм улс төрийн номлол сургаалийг Чингис хаан боловсруулсан бөлгөө.
Мөнх тэнгэр бол цорын ганц эзэн тэнгэр, Чингис хаан бол мөнх тэнгэрийн хүчийг олсон тэнгэрлэг хөвгүүн ажээ. Ийм учраас ард иргэд Чингис хааны удирдлагыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр замгүй, ондоо сонголт үл оршимой. Ийнхүү Чингис хааны удирдлага нь жам ёсны эрх болж ард түмэнд хүрнэ.
Чингис хааныг хаан сууринд гарсаны дараа түшмэд нь түүнийг хамаг бүгдийн хаан боллоо гэж хэлэхэд "Миний дээр малгай минь байна" гэж өгүүлээд, малгайгаа авч тавиад мөнх тэнгэрт мөргөсөн гэдэг. Чингис хаан:
"Хүний үг худал буй
Хүрсэн газар үнэн буй
Дөхөм газар хол буй
Төр мэдэх хүн үгүй буй" гэх Гоо сэцэний хариуд
"Хаан хүний төр
Харанхуйд үл төөрөгдъю
Ханьдаа үл эндэгдъю
Ганц сэтгэлээр яв
Хэний зүг хэлбэрэхүйгээ хатуужигтун" гээд
"Мөнх тэнгэрт залбирч түмэн иргэнийг оруулан сур" гэж Чингис хаан сургасан байлаа.


Нэг. Монголчуудын шашны сэтгэлгээний үүсэл, хөгжил:
Монголчуудын шашны сэтгэлгээ нь олон мянган жилийн турш animism/сүнс буй гэх үзэл/, шаманизм/сүнстэй харьцах эртний сүсэг бишрэлийн хэлбэр буюу бөө мөргөл/, polytheism/ажил мэргэжилийн олон төрлийн бурхад буй болсон үе/, dualism/эцэг тэнгэр, эх газраа шүтэхүй-ийн үе шатыг туулсаар XIII зуунтай золгодог бөгөөд Монгол үндэстэн нэгдэж хүчирхэг төрт улс байгуулагдан дэлхийг байлдан дагуулсан зэрэг түүхэн үйл явдалтай нөхцөлдөн Монголчуудын шашны сэтгэлгээ оргилдоо хүрч мөнх тэнгэрийн monotheism болон бүрэлдэн тогтжээ.
Эртнээс эдүгээ хүртэл эрдэмтэн мэргэд сүнс хэмээгч хий ухаар юмыг олон талаас нь судалж иржээ, тухайлбал: жин, хэмжээ, хэлбэр, чанар гэх мэт. Монголчууд мөн нэгэн адил хүнд сүнс байдаг гэж итгэж үнэмшсээр ирсэн бөлгөө. Монгол хар аман ярианд "сүнсээ гартал айлаа", "зүрхээ гартаа барьж явлаа" гэж хэлэлцдэг нь хүний биед махбодоос гадна сүнс оршиж буйг батлан өгүүлж байна. Монголчууд эрт дээр үеээс өвдөх, зүүдлэх, үхэх, төрөх зэрэг үйл явдлуудаас сүнс буй хэмээн ургуулан бодох болж, ийнхүү улмаар энэ сүнс гэгч зүйлээс айж цэрвэх, аль эсвэл бишрэн шүтэснээр анх шашны сэтгэлгээ үүсч бий болжээ
Аливаа улс үндэстний эртний шүтлэг бишрэл нь бүгд бөө мөргөл байлугаа. Бөө мөргөлийг эрдэмтэд шаманизм хэмээн нэрлэж зуршжээ, Бөө мөргөл эдүгээ хүртэл уламжлагдсан орны нэг бол Монгол улс бөлгөө. Энэ нь Монголчуудын нүүдлийн соёл иргэншилтэй ихээхэн холбоотой байна. Монгол бөө мөргөл нь өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогтой. Бөө болох, онгод босгох, бөөлөх, онгод орох гэх мэт нарийн зан үйл, хатуу дэг ёстой. Монгол бөө мөргөлийн хамгийн гол онцлог мөн чанар нь сүнс онгодтой харьцах зан үйл, үзэл сэтгэлгээнд оршино.
Бөө мөргөл бол Монголын уламжлалт шүтлэг бишрэлийн зөвхөн нэгэн хэлбэр, төрөл зүйл нь байлаа. Монголд бөө мөргөлөөс гадна шүтлэг бишрэлийн бие даасан олон хэлбэрүүд зэрэгцэн оршиж байдаг. Бөө мөргөл нь зарим нэг газар орон, тодорхой ястан угсаатны дунд уламжлагдаж ирсэн бол нийт Монгол даяар бөө удганаас төдийлөн хамааралгүй хүний үзэл ухамсарт нэвт шингэсэн, ардын зан үйлтэй нягт холбоотой шүтлэг бишрэлийн хэлбэр хөгжин цэцэглэж иржээ. Тухайлбал: Овоо тахилга, удган модны шүтлэг гэх мэг. Монголын нутагт эртнээс нааш Бурхан халдун уул, Богд хаан уул. Отгон тэнгэр уул, Алтай уул, Алтан овоо, Үхэрчин овоо гэх зэрэг тахилага шүтээнт алдарт уул овоонууд байж нутгийн иргэд юу юунаас илүү сүсэглэн биширч, аливаа бүхнээ даатган залбирч, шашны зан үйлийг ардын зан үйлтэй хослуулан гүйцэтгэж байсан нь шашны ухамсар, сэтгэлгээний зохих хөгжлийн түвшинд хүрч чаджээ.
Түүнээс гадна Монголчуудын шашны сэтгэлгээнд фетишизм, магия,тотемизм, анимизм, бэлэг шүтлэг, өвөг дээдсийн шүтлэг, байгалийн шүтлэг, газар усны шүтлэг, тэнгэр эрхэсийн шүтлэг зэрэг шүтлэг бишрэлийн олон хэлбэр зэрэгцэн хөгжиж ирснийг тэмдэглэн хэлэх учиртай. Эдгээр шүтлэг бишрэл нь байгаль, цаг агаар, газар зүйн нөхцөл байдалтайгаа нөхцөлдөн нутаг нуг, овог аймгаараа өөр өөрийн өвөрмөц онцлогтой, бие даасан шүтлэг бишрэлийн төрөл зүйлүүдийг бий болгожээ. Жишээлвэл: Дарьгангад нуур ус, ой тайга цөөтөй хангай газар учраас тус нутагт Алтан овоо сүлд шүтээн нь болж овоо тахилга зонхилно. Харин Сэлэнгэд модны шүтлэг давамгайлж Удган модыг дээдийн шүтээн болгоно. Завханчууд мэдээж өвөл зунгүй цасан малгайтай, Фүжий уулаас дутахгүй сүрлэг сайхан, халзан бүргэд мэт идэрхэг Отгон тэнгэр ууланд сүсэглэн бишрэх нь ойлгомжтой. Тэгвэл ой тайгаа, уул ус хослосон дархад нутаг нь ид шид, гайхамшигт зүйл, үлгэр домгийн орон байж, бөө мөргөл сонгодог утгаар хөгжсөн орон болжээ. Гурван голын уугуул нутагт онон, хэрлэн, туул гурвыг “ээж” хэмээн гүн хүндэтгэл үзүүлж усны шүтлэг энэ ард түмний дотор чухал байрыг эзэлсээр ирвэй.
Шашны сэтгэлгээ ямхад хөгжин хувьсаж ирсэн түүхтэй бөлгөө. Тэр мэт хамаг Монголын хэмжээнд шашны ухамсар тасралтгүй дэвшил гарсаар XII зуун болоход үндэсний шашин төлөвшин бүрэлдэх хандлагатай болжээ. Тэр нь Монголчуудын шашны сэтгэлгээнд гарсан хоёр ишт үзэл буюу дуализм билээ.
Энэ дуализм хэмээх сэтгэлгээ аливаа улс үндэстэнд байсаар ирвэй. Тухайлбал: Хар аман ярианд эцэг эх, шашинд тэнгэр газар, философид ухамсар матери, арга билиг гэх хоёр үүтгэлийг авч хэлэлцдэг авай. Харин Монголчуудын хувьд XII зууны эхэн үед тэнгэр газрын хоёр язгуурт үзэл төгс боловсрогдож ардын ахуй амьдарлаас төрийн үзэл номлолд хүртэл гүнзгий нэвтэрсэн байлаа. МНТ-д тэнгэр газрын тухай үргэлж дурдагдаж "эцэг тэнгэрийн ач, эх газрын ивээл", "тэнгэр газар хоёр эедэж Тэмүүжинг хаан болгох", "тэнгэр газрын заяаны цаг" хэмээн утга гүнзгий илэрхийлж байсан нь Монголчуудын шашин-философи сэтгэлгээ хөгжлийн тодорхой төвшинд хүрсэныг харуулж буй явдал болой. Монголчуудын эцэг тэнгэр, эх газрын шүтлэг нь цэвэр байгалын шүтлэг бишрэлд багтах бөгөөд "байгаль бол бурхан, бурхан бол байгаль " гэх пантеист сэтгэлгээ болох нь судалгаагаар нотлогдож амой.
Тэнгэр шүтлэг бол аливаа улс үндэстэнд түгээмэл оршсоор иржээ. Герк, Ром, Хятад, Энэтхэгийн шашинд эрт үедээ тэнгэр шүтлэг зонхилж байв. Энэ мэт тэнгэр шүтлэг хөгжсөн орны нэг бол Монгол болой. Монголчууд XIII зууны эхэн хүртэл тэнгэрийг хамгийн дээд бурхан болгон шүтэж байлаа. /Supreme God- zhi gao sheng. Yu huang da di he shang di: хамгийн дээд бурхан бол бусад бурхадын оройн дээд хэмээх утгыг илэрхийлнэ/.
Гэтэл Монголчуудын мөнх тэнгэр бол жирийн тэнгэр шүтлэгээс өөр ойлголт болох юм. Тэнгэр газрын чанад орших Мөнх тэнгэрийг Монголчууд ухааран шашны сэтгэлгээнд оруулж ирсэнээр хүн төрөлхтний оюуны соёлд хөгжил дэвшил болсон билээ. Мөнх тэнгэр бол аливаа бүхний эх үндэс, бүхнийг чадагч, бүтээгч, төгс төгөлдөр, цорын ганц бурхан хэмээн дахин шүтэгдэж байлаа. Мөнх тэнгэрийн шашин бий болсон явдал бол XIII зууны түүхэн нөхцөл байдалтай зайлшгүй холбоотой бөлгөө. Улс үндэстний нэгдэл, дэлхийн байлдан дагуулал нь Монголчууд хийгээд хүн төрөлхтнийг шашны үзэл ухамсарт нэгтгэн зангидаж, цорын ганц мөнх тэнгэр болон түүний хүчийг олсон эзэн Чингисийн номлол сургаал, бодлого чиглэлийг хэрэгжүүлэх явдал юу юунаас чухал болж байлаа. Тийм ч учраас Чингис хаан Монголын уламжлалт шашинд өөрчлөлт шинэчлэлт хийж Мөнх тэнгэрийн шашныг үүсгэн байгуулжээ. Мөнх тэнгэрийн шашин бол зөвхөн Монгол үндэстний төдийгүй Будда, Христ, Лалын шашинтай эн зэрэгцэхүйц даяан дэлхийн шашин юм.

Хоёр. Бөө мөргөл ба мөнх тэнгэрийн шашин
Ер нь бүх юм хөдөлгөөнд оршиж уламжлагдан шинэчлэгдэж хувьсан өөрчлөгдөж байдаг жам хуультай. Тийм ч учраас Монгол бөө мөргөлийн хөрс суурин дээр Мөнх тэнгэрийн шашин уламжлагдан шинэчлэгдэж бий болжээ. Бөө мөргөл үгүйгээр Мөнх тэнгэрийн шашныг огт төсөлөхийн аргагүй юм. Мөнх тэнгэрийн шашин нь бөө мөргөлөөс ихээхэн зүйлийг өвлөн авчээ. Мөнх тэнгэрийн шашин нь уламжлагдан шинэчлэгдсэн шашин учраас бөө мөргөлөөс дараах дэвшилттэй талыг агуулж баймой:
Тухайлбал: Бөө мөргөл Мөнх тэнгэрийн шашин хоёрт зарчмийн ялгаа бий:
1 . Бөө мөргөл бол овог аймгийн шүтлэг бишрэл, харин мөнх тэнгэр бол улс үндэстэний шашин.
2. Бөө мөргөл бол орон нутгийн шүтлэг бишрэл, харин мөнх тэнгэр бол дэлхий нийтийн шашин.
3. Бөө мөргөл бол эртний шүтлэг бишрэл, харин мөнх тэнгэр бол харьцангуй залуу, орчин үеийн шашин.
4. Бөө мөргөл бол цэвэр байгалийн шүтлэг бишрэл, харин мөнх тэнгэр бол үүсмэл шашин.
5. Бөө мөргөл нь голдуу сүнс онгодтой харьцдаг бол Мөнх тэнгэрийн шашинд зөвхөн мөнх тэнгэр хэмээх бүтээгч бурхантай харьцдаг байна.
6. Бөө мөргөл нь ихэвчилэн бөөлж сүнс онгодтойгоо харьцдаг бол Мөнх тэнгэрийн шашинд мөнх тэнгэртэйгээ залбирч сэтгэл оюунаараа харьцдаг.
7. Бөө мөргөл нь бөөлөхдөө биеийн физик хүчийг ашигладаг бол Мөнх тэнгэрийн шашин нь залбирахдаа оюун ухааны хүчийг илүү эрхэмлэдэг.
8. Бөө мөргөл нь ертөнцийг үзэх үзлийн хувьд ахуйн талаас ертөнцийг хүлээж авдаг бол Мөнх тэнгэрийн шашин нь философи талаас нь тайлбарладаг.
9. Бөө мөргөлд Монголчуудын гарал үүслийг тотемтой холбон үздэг бол Мөнх тэнгэрийн шашинд дээд тэнгэрээс язгууртай хэмээн номлодог.

Гурав. Чингис хааны шашны өөрчлөлт
Мөнх тэнгэрийн шашны үүсэл, бүрэлдэл, хөгжилд чингис хааны гүйцэтгэсэн үүрэг их юм. 1203 онд мөнх тэнгэр хэмээх ухагдахууныг Чингис хаан анх удаа дурьдаж 1206 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны сацуу Мөнх тэнгэрийн шашин улам нэг алхам дүрэмжин, төрөөс тусгаар сум хийд болон төлөвшсөн бөгөөд Чингис хаан Мөнх тэнгэрийн шашныг Их Монгол улсын төрийн шашин болгон зарлажээ.
Чингис хаан бол шинийг санаачлагч, өөрчлөн байгуулагч билээ. Тэрээр Их Монгол улсыг байгуулж дэлхийг байлдан дагуулахдаа Монголын нийгэм болон хүн төрөлхтний амьдралд маш олон өөрчлөлт шинэчлэлтийг хийжээ. Энэ бүгдийн нэг нь шашны өөрчлөлт болой. Чингис хаан бөөгийн шашныг өөрчлөн Мөнх тэнгэрийн шашин болгосон билээ. Бөө мөргөл нь голдуу сүнс онгодтой харьцаж тэдний янз бүрийн хувилбарыг шүтэн биширдэг бол Мөнх тэнгэрийн шашин нь цорын ганц, бүтээгч мөнх тэнгэрийг номлсоноор цоо шинэ зүйл болсон юм. Чингис хаан юуны өмнө эртнээс нааш төрийн хэрэгт үргэлж хутгалдаж ирсэн бөө мөргөлийг төрөөс тусгаарлах нь зүйтэй хэмээн үзэв, үүний нэгэн томоохон жишээ бол “Тив тэнгэр” хэмээх Хөгчүү бөөг дарсан явдал байлаа, мөн үүний зэрэгцээ Мөнх тэнгэрийн шашныг төрийн шашин болгон зарлаж Усун өвгөнд цагаан дээл өмөсгөн цагаан морь унуулан “бэхи” цолд өргөмжлөн шашны тэргүүн болгосоноор илэрч байлаа. Чингис хааны өөрчлөлтийн гол агуулга нь бөө мөргөлийг хязгаарлах, шашныг төрөөс тусгаарлах, Мөнх тэнгэрийн шашныг төрийн шашин болгоход чиглэгдэж байлаа.
Төрийн шашны гол шинж бол нийгэм улс төрийн үзлийн үндэс, эх ундраа нь болж төрийн үзэл сурталд үйлчлэхэд орших хийгээд Мөнх тэнгэрийн шашин XIII, XIV зуунд энэ үүргээ амжилттай гүйцэтгэж байсан юм.

Дөрөв.Дэлхийн дөрөв дэхь монотеизм
Монголчуудын мөнх тэнгэр бол цорын ганц бүтээгч, бүхнийг чадагч, аливаа юмс үзэгдлийн анхдагч эхлэл, эх үүсвэр хэмээн үзэж дундад зууны үед өрнө дорнын улс түмний шашин- философитай уралдуулан олон мянган жилийн турш байлдан дагуулалтынхаа онолын үндэс, номлол сургаалиа болгож чадсанаараа еврей, христ, лалын дараа гарч ирсэн дэлхийн хэмжээны дөрөв дэх монотеист шашын болох юм.
Дэлхийн том шашин гэвэл Будда, Христ. Ислом гурвыг тооцдог, харин цорын ганц бурхныг шүтэн биширдэг монеист шашин гэвэл Иудай, Христ, Ислам гуравыг ихэвчлэн нэрлэдэг билээ. Энэ гурван шашин гарал үүслийн хувьд нэгэн эх үндэстэй бөгөөд бие биенээсээ салбарлан гарч хожим нь бие даасан шашин болсон түүхтэй юм. Энэ гурван шашин нийтлэг талууд байхаас гадна тархан дэлгэрсэн улс орнуудаасаа шалтгаалан өөр өөрийн гэсэн өвөрмц онцлогтой болсон бөлгөө. Эдгээр шашны хамгийн гол шинж нь бурхан бол цорын ганц байдаг, тухайлбал: Ехава, Ертөнцийн эзэн, Аллахаас өөр бурхан тэнгэр оршдаггүй гэж үзнэ. Ер нь аливаа шашныг судалж үзэхэд улс үндэстэн хүчирхэгжин нэгдэж, хүрээ нөлөөгөө тэлхийн хирээр шашин шүтлэг нь түгэн дэлгэрч дэлхий нийтийн болдог жам хуультай байх бөлгөө. Ромын мандалтын үед христын шашин европт хүчээ авч, Арабын нэгдэлийн үед исламын шашин тухайн бүс нутагт түгэн дэлгэрчээ. Энэ мэт Монголчуудын нэгдэл, дэлхийг байлдан дагуулалын үр дүнд мөнх тэнгэрийн шашин өрнө дорнын улс түмэнд ихээхэн нөлөөтөй болж байв. Бид Мөнх тэнгэрийн шашныг Иудай, Христ, Ислсмын дараа гарц ирсэн дэлхий дөрөв дэхь монотеизм хэмээн үзэх үндэстэй болж байна. Учир нь:
Нэгд, цорын ганц бурхныг номлосон.
Хоёрт, олон улст хүч нөлөөгөө тэлсэн.
Гуравт, олон зуун жил тасралтгүй уламжлагдаж ирснээр нь Монголчууд дэлхийд дөрөв дэхь монотеизт шашныг үүсгэн байгуулсан хэмээн дүгнэж болмой.

Тав. Дэлхийн бусад шашнаас ялгарах онцлог
"Түрүү ургасан чихнээс сүүлд гарсан эвэр хатуу" хэмээх зүйр цэцэн үгийг Монголчууд хэлэх дуртай байлугаа. Энэ мэт Мөнх тэнгэрийн шашин бүрэлдэн тогтсон нь цаг хугцааны хувьд хожуу тул бусад шашны алдаа дутагдалыг ялан давж чаджээ. Тухайлбал:
1. Цаг хугцааны хувьд даяан дэлхийн шашны дотор хамгийн залуу шашин нь Мөнх тэнгэрийн шашин юм. Буддын шашин он толлоос өмнө YI зуунд, Христын шашин он тооллын эхлэлээр, Исламын шашин он тооллын ҮI зуунд буй болсон бол Мөнх тэнгэрийн шашин XIII зуунд буй болжээ.
2. Газар зүйн байршилын хувьд Буддын шашин энэтхэгийн хойгт үүсч, Хятад, Төвд, Япон, Солонгос болон зүүн өмнөд азийн улс оронд, жич Монголд түгээн дэлгэрсэн бол Христын шашин бага азид үүсч IY зуунаас Ромын хаант улсын дэмжлэгийг авч чадснаар европ тивийн зонхилох шашин болжээ. Исламын шашин арабын буланд үүсч бүхий л арабын ертөнцийг хамрах болов. Харин төв Азид Монголчуудын дунд үүсэн бий болж даяан дэлхийд ихээхэн нөлөөтэй байсан шашин бол Мөнх тэнгэрийн шашин юм.
3. Угсаатны зүйн хувьд Аричууд, Сүмэрчүүд дэлхийн томоохон шашнуудыг үүсгэн уламжилж ирсэн бол Урал - Алтай хэлний үндэстэн, тухайлбал Монголчууд Мөнх тэнгэрийн шашныг үндслэжээ. Тийм ч учраас эрдэмтэн Muller.M, Wate нар шашны угсаатны зүйн ангилалдаа Монголчуудыг багтаан үзэж байлугаа.
Буддын шашин нь 2500 жилийн хугацаандаа олон оронд дэлгэрч олон урсгал чиглэлтэй болжээ. Хэдий тийм боловч Бурхан багшийн номлосон “дөрвөн үнэн” буддизмын аливаа урсгал чиглэлийн үндэс болдог хэвээр байх бөлгөө. Тэр дөрвөн үнэн юу вэ хэмээвээс зовлон үнэн, зовлонгын шалтгаан үнэн, зовлонгоос гэтэлж гэгээрэх нь үнэн, зовлонгоос гэтэлж гэгээрэх арга зам нь үнэн хэмээсэн байдаг. Тийн аваас тэр зовлон хэмээгч нь төрөх, өтлөх. өвдөх, үхэх, өстөн дайсангайгаа уулзах, янаг амргаасаа салах, хүсэл үл биелэх, таван хуран мэдэрхүйн зовлон зэргийг өгүүлдэг ажээ. Таван хуран мэдэрхүй нь хурьцаж тачаах, мэдрэх, хүртэх, санаж бодох, үйлдэх, ухаж мэдэхийн зовлон юм./бүх юм зовлон болбол нарт хорвоод хүн юуны төлөө, яаж амьдрах билээ?/
Харин Христын шашин түүхэндээ Orthodoxin/Төвний/, Catholicism/Нийтийн/, Protestatitism/Тэрсүүд/ гэх гурван урсгалд хуваагдан харилцан бие биенээ шүүмжилж ирсэн бөгөөд Төвдийн шашин нь ертөнцийн эзэн бол цорын ганц эзэн тэнгэр, хүн бол төрөлхийн ялтай бөгөөд тэр ялыг ертөнцийн эзэний хөвгүүн Исүс загалмайд цовдлуулж алуулсанаар тэр ялыг авч явсан, иймээс христэд итгэх хэрэгтэй гэж үнэн худал нь үл ялгагдах, итгэхэд бэрхтэй зүйлийг номлодог байна, Харин Нийтийн шашин нь эцэг, хүү, ариун сүнс гуравыг эрхэмлэн шүтэж сүм хийдийн хатуу дэг ёсыг барьдаг бол Тэрсүүд шашин нь зоригтой уламжлал шинэчлэлийг хийж чадсан чөлөөт байдлыг эрхэмлэсэн шашин ажээ.
Исламын шашин нь итгэл бишрэл/Iman/, үүрэг хариуцлага/Ibadat/, сайн үйл/Ihabah/ гурваас бүрэлдэж таван Rukun, зургаан итгэлийг эрхэмлэн үзнэ. Таван Rukun гэдэг нь shahadah гэх уншлага, salat буюу патаг гэх мөргөл, sawm гэх мацаг, zakat гэх өглөг, hajj гэх Кабад мөргөхийг өгүүлнэ. Зургаан итгэл нь Аллах бол цорын ганц эзэн тэнгэр, Мухамед бол аллахын элч, тэнгэрийн элчийн оршин ахуй, "Коран судар" бол аллахын зарлиг, хойт нас, эцсийн өдрийн шүүлт, ертөнцийн аливаа юмс үзэгдэл аллахын тогтоосон тааллаар болдог гэх номлолд итгэн үнэмших явдал ажээ. Энэ шашин шүтлэг бишрэлийг хэтэрхий туйлшруулсан хэмээн үзэх нь буй амой.
Тэгвэл, Монголчуудын шүтэж ирсэн Мөнх тэнгэрийн шашин нь хүний амьдралыг идвэхжүүлэх, хүний нөөц бололцоо, чадвар чадамжыг гүйцэд нээж, бүрэн төгс дайчлах, хүний өөртөө итгэх итгэл үнэмшилийг нэмэгдүүлж ирээдүйн амьдралыг гэгээнээр төсөөлхөд хүргэж “диваажин” гэгчийг бодит амьдралд цогцлон байгуулахыг зорьдогт оршино. Тийм ч учраас Чингис хаан:
"Худалч муу хүний үгийг бүү ажиглан согтоосой
Хурсан бүгдээр жигшээсэй
Хутгалах дайсанд биеэ бүү тэвчээсэй
Цэн шувуу мэт цэгээсэй
Цэцэд мэргэдээ аван жаргаасай
Чалцаа хүний үгийг бүү ажиглан согтоосой
Чичлэх дайсанд зэргээр ороосой
Ангир шувуу мэт амаар авалцан
Алиа муу хүний үгийг бүү ажиглан согтоосой
Аливаа хүслээ ханалцан цэнгээсэй
Алалдах дайсанд нэг нэгнээ бүү орхилцоосой
Өлөн хутгуур мэт үгээр бүү авалцаасай
Өсөх өтлөхөө аван жаргаасай" хэмээн өгүүлсэн нь мөнх тэнгэрийн шашинд зовлонг бус жаргалыг номлож байсан нь тодорхой байна. Энэ бол мөнх тэнгэрийн шашны ёс зүйн үзлийн нэгэн онцлог мөн.

Зургаа. Монголын их хаадын баримталж байсан байр суурь
Мөнх тэнгэрийн шашныг Чингис хаан үндэслэж даяан дэлхийд түгээн дэлгэрүүлж байснаас гадна Их Монгол улс болон түүний эзэнт гүрний бусад их хаадууд цөм Мөнх тэнгэрийн шашныг уламжлан хөгжүүлэхэд анхаарал тавин ажиллаж байсан юм. Өнөөдөр бидэнд нэгэнт олдоод байгаа зарим нэгэн баримт сэлт дээр тулгуурлаж Монголын их хаадуудын шашны талаархи баримталж байсан байр суурь, үзэл бодолыг нь авч үзье.
1. 1246 оны 11 сарын 11 өдөр Гүюг хаан Ромын Папд илгээсэн бичигтээ "Ромын Пап та өөрийгөө христын шашныг шүтэж ертөнцийн эзнийг хайрладаг хэмээн тодорхойлжээ. Гэтэл ертөнцийн эзэн өөрөө хүн төрөлхтөнд анхны ял нүгэлт сэтгэлийг бий болгосон байтлаа бас хайрлан өршөөнө гэгчийг та яаж мэдсэн юм бэ! Өөрөө ийм ойлголтой хүн бурхныг хэрхэн ухамсарлах билээ" хэмээн шүүмжлээд "Та Монголчуудыг христын шашиндаа оруулахыг уриалжээ, харин наран мандахаас наран шингэх хүртэлх даяан дэлхийг мөнх тэнгэрийн хүч ивээж байдаг, Мөнх тэнгэрийн таалалд эс нийцвээс хэн ч юу ч үл бүтээж чадна, та одоо иргэдийн хамт үнэнчээр дагаар орваас зохино, эс тэгвээс мөнх тэнгэр мэдтүгэй" гэжээ. Энэ өгүүлбэрт тайлбар хийхгүй ч гэсэн утга санаа нь дэндүү тодорхой байгаа билээ.
2. 1254 онд Мөнх хаан Франкын хаанд илгээсэн бичигтээ "Энэ бол мөнх тэнгэрийн зарлиг. Тэнгэр дээр цорын ганц бурхан мөнх тэнгэр, газар дээр цорын ганц эзэн түүний хөвгүүн Чингис хаан оршин байдаг. Морьдын туурай хүрч чадах даян дэлхийн өнцөг булан бүрт оршин суугчид та бүгд сайтар сонсож мэдтүгэй, мөнх тэнгэрээс Чингис хаанд уламжласан зарлигийг Их Монгол улсын Мөнх хаан Франкын Луюс ван болон бусад ноёд язгууртан, лам хуврагт, мөн түүнчлэн Фракын бүх ард иргэдэд зарлан тунхагласугай. Миний бие Их монгол улсын дээдийн дээд эзэн хаан учраас даян дэлхийн нийт ард иргэд хийгээд шүтлэгтэн олны цэнгэл жаргал, сайн сайхны тусын тулд мөнх тэнгэрийн засаг билгийг мэдүүлэхээр таны элчээр бичиг илгээв. Мөнх тэнгэрийн хүчинд даян дэлхийд энх хялбар тогтох тэр цагт сая биднийг ойлгох болмой" хэмээжээ. Үүнийг Мөнх тэнгэрийн шашны хамгийн ойлгомжтой тайлбар гэж үзэхээс өөр аргагүй билээ.
3. 1254 онд Мөнх хаан олон шашны чуулга уулзалтыг Монголын нийслэл Хархорин хотод зохион байгууллаа. Энэ үе болоход Монголчууд нэгэнт дэлхийн талыг байлдан дагуулж газар газрын янз бүрийн шашин шүтлэгтэн, үзэл сурталтан бүгд Монгол хэмээх нэгэн гэрийн дээвэр доор багталцах болсон эрин зуун үнэнхүү мөн байлаа. Тийм ч учраас олон шашны хоорондох зөрчил тэмцэл, маргаан мэтгэлцээн үе үе хурцтаж байсан бөгөөд бүгд л Монголчуудын нөмөр нөлөөнд орох, тус дэмийг авахыг чадах яадхаараа хичээцгээж байжээ. Энэ бол Монголчуудын ноёрхол хүчтэй, удирдлага зөв байсантай шууд холбоотой байснаас гадна Монголчуудын шашны талаар явуулж байсан бодлого, тэр тусмаа Мөнх тэнгэрийн номлол сургаал үнэмлэхүй дээд байсныг энэхүү шашны чуулган тодорхой харуулж байна. Энэ чуулганд Будда, Христ, Лал, Мань/Deyii-e-Manavi/. Зортости/ Deyn-e-Zartoshti/, Несторианс/Nestorians/ зэрэг дэлхийн бүх томоохон шашин хийгээд мөн бусад шашны төлөөлөгч, бас олон зуун сонирхогч оролцсон тухай Католик шашны санваартан Вильгелм Рубрек "Дорно дахинд жуулцалсан тэмдэглэл"-дээ бичжээ. Чуулганаар гол хэлэлцсэн зүйл нь бурхны оршихуй хийгээд теологын нэн ээдрээтэй, нарийн асуудлууд байлаа. Мэтгэлцээн маш ширүүн болж Франкын шашин дэлгэрүүлэгч Вильгелм Рубрек болон буддын лам нар идвэхлэн оролцож Несторианс/Nestorians/ болон Лалын дуу хуур, архи сархадаар өндөрлөжээ. Монголчууд чуулган зохион байгуулагчын хувьд бүхий л үйл явцыг ажиглан тэмлэглэж байсан бөгөөд маргааш нь Мөнх хаан алсаас ирсэн эрхэм зочин Виллем Рубрекыг хүлээн авч уулзаад шашны талаар Монголчуудын баримталж байгаа байр сууриа тодорхойлжээ. Мөнх хаан хэлэхдээ: "Бидний Монголчууд цорын ганц мөнх тэнгэрийг шүтдэг, төрж үхэхийн заяа тавилан мөнх тэнгэрийн тааллаар болно, мөнх тэнгэр оршин буй тул хүн шудрага үнэн, муу сэттэлгүй байх учиртай. Ертөнцийн эзэн та нарт Бибиль хэмээх ариун номыг хайралсан атал та нар мөрдлөгө болгон дагахгүй байна, энэ мэт мөнх тэнгэр бидэнд мэргэ төлөгч нарыг хайрласан бөгөөд мэргэ төлөгч нар мөнх тэнгэрийн санааг уламжладаг учир бидний зам мөр шулуун, амьдрал аз жаргалтай байна" гэжээ.

_________________
©George_MN


Top
 Profile  
 
Display posts from previous:  Sort by  
Post new topic Reply to topic  [ 4413 posts ]  Go to page Previous  1 ... 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 ... 170  Next
Энэ сэдэвийг FB зарлах

Who Likes This Topic on Facebook? 


All times are UTC + 8 hours


Who is online

Users browsing this forum: No registered users and 1 guest


You cannot post new topics in this forum
You cannot reply to topics in this forum
You cannot edit your posts in this forum
You cannot delete your posts in this forum
You cannot post attachments in this forum

Search for:
Jump to:  




Copyright Asuult.NET © 2000-2014.
Administrative Contact: Khundaga Khurelbaatar [hundaga@hotmail.com]
Tel: 1-888-303-4927, Fax: 1-888-406-2264.
Powered by phpBB © 2000-2014 phpBB Group.