.: Asuult Sambar Maximus :.

Tyyhiig baga ch gesen sonirhodog zaluuchuud niileed end Mongoliin tyyhtei holbootoi eh survaljuudiig tavitsgaah uu.

Yalanguya MUIS haviar ergelddeg garuud baival tyyhiin bagshaa changaaj baigaad hujaa eh survaljuudiig jagsaalgaj chadval byh forumiin omnoos talarhan mehiimeer baina. Bas Mongold baigaa hymsyyd chadval Syhbaatar (baihaa) avtoriin tsugluulsan dorvon boti eh survaljuudiin tsugluulga devteryydiig canondood tavichihaj chadval byyyr ih bayrlah baina.

Ingej eh survaljuudaa tsugluulaad hedyylee alban yosoor mongol zaluuchuud tolooloh Mongoliin tyyhiin huvilbariig bolovsruulah gej oroldii. Yynd mani met shig nimgen medlegtei sonirhogchdoos gadna mergejiliin hynd garuud oroltsuul mash ih sain baihaa. Tiimees hyn byr baga ch gesen nemerleerei gej urialiyaaa.

Bi yamar ch gesen ooriin medeh heden eh survaljaa taviad jagsaaltaa ehlyylchihii:

Mongoliin Nuuts Tovchoo
Lu. Altan Tobchi
Yuan Shi
Sagan Setsenii Bolor Erhi
Rashid ad Din "Sudriin Chuulgan"
Juveini "Ertontsiin Ezenii Tyyh"

Za iim l baina daa Hymyys nemerleerei!

D.Syhbaatar bilyy avtortoi dorvon boti ih aytaihan eh survaljuudiin tsugluulga baidagsan ug n. Bi zuvhon ehnii botiig n l olj unshij chadsan, UB-d baigaa hymyys teriig sanaagaaraa olood tavichihaj chadahgyi yumuu? Bid nart l heregtei shtee.

Manai tyyhchid sonin ch sonin shyy. Gehdee baigaa n l ter hoino yahav dee. MUIS-iin tyyhiin tenhimd odoo neg eh survaljuudiin tsugluulga jagsaalt baigaa l bailgyi dee.

Mongolchuudiin bishsen geh survalj zohioluud
1.Mongoliin nuuts tovchoo,
2."Chingis eznii altan urgiin tuuh Gangiin ursgal nert bichig orshiv"
3."Yun ulsiin sudar"=Hubilai Haanii zarilgaar 1264 onoos ehelj bichsen.Mun Hubilai haanii yued bichegdsen "Durvun turiin arvan buyant nomiin tsagaan tuuh"buyu "Tsagaan tuuh"(hoyor uur zohiol baij ch medne), "
4.Lu "Altan tovch"
5."Shar tuuj" 16-r zuun
6.Jamba buyu Asragch nertiin bichsen "Tuuh" 1667 on
7.Rashidpuntsag "Bolor erih"buyu"Dai YUan Ulsiin Bolor Erih"
8.Sagan setsenii "Erdeniin tovch" 1662 on
9.Shireet guush Darjaa " Altan hurdiin mayngan hicheest himeeh bicheg"1774
10.Luvsan puntsagiin "Bolor Erih"
11.Gun Chugjaviin "Suvd Erih"
12.Galdan Erdeniin "Erdeniin erih"
13.Luvsandanzan "MOngoliin haadiin tur yosniig undeslen tobchi hemeeh sudar"
14.Jambaldorj"Bolor toli"

Oiroduudiin survalj bichguud
1.2."Durvun Oiradiin tuuh"Gavan Sharav bolon Hoshuudiin Baatar uvash nariin tus tus bichsen(adilhan nertei hoyor zohiol)
3.Ravjimba Zaya Bandidiin tuuj "Sarnii gerel"
4."Huu urlugiin tuuh"
5."Torguudiin haadiin tuuj"

17-18 zuunii yued mongolchuud tuvd hel deer bichsen tuuhiin zohioluud
1.Zaya bandid Luvsanperenleigiin "Gegeen toli" 1698-1702
2.sumbu hamba Ishbaljiriin "Entheg ,TUvd ,Mongoliin shashinii tuuh,Garbalsangiin mod"1748 on
3."Huh nuuriin domog"1736
4.Gombojaviin "Hyatadiin shashinii tuuh"
5.Tsembel guush Mongoliin Shashinii tuuh" 1819

GAdniihanii bichsen geh survalj zohioluud
1.Sudriin chuulgan
2.Marko Pologiin "Orchlongiin sonin hachin"-
3.William Rubrukiin "Dorno zugruu yalsan ni"
4.Plano Karpini "Mongolchuudiin tuuh"
5.Juveini( Juvaini)"Yurtuntsiig baildan daguulagchidiin tuuh"
6.Manjiin Haanii zarilgaar "Mongoliin van gun nariin iltgel shashtir"

Busad huuli bolon uran zohioliin nomuud
"Duchin durvnii IH TSaats?"
"Halh juram"
"Ih Zasag"
"Oirad Mongoliin tsaats bicheg"
Mergen gegeenii "Altan TOvch"
"Halhiin tsogt hun taijiin shuleg"
Injinnaashiin "Huh sudar"
Manduhai setsen hatnii domog shuleg
Medeej bi deerhiudiig ihenhiig ni unshaagui zugeer l sonssonoos tsaashgui.

Gehdee gadniihanii bichsen zohiol gevel olon baigaa baidag bailgui.Yalanguya hujaa nar.Mongolchuudiin ch gesen olon zohioluud baigaa bailgui dee.Nuguu "Argusan huurchiin domog" geh metiin ardiin zohioliin helberteigeer.Bas ganjuur Danjuur gej MOngolchuud bichsen bezdee.BAs end tendehiin haadiin zahianuud.Jishee ni Frantsiin haand ilgeesen Il Haadiin zahia(ulzii biluu) geh metchilen.

bas orsod oldson altan ordnii elchiin zahia bii, nileen heden alt mongon paiz ch bii. Oirduud end tend bas nileen ih yum bichsen baih shyy. Japan, solongosuudiin bichmelyyd ch gej nayn yum baih yostoi. Afghanuud ch bas... oo, gyrjyyd, armenyyd nileen yum bichsen baidag yum baina lee shyy!

Marco Polo giin zohioliin ner ni "Il millemium" shuu manaihan tegj l orchuulsan bolohoos

"the Millenium"

Manai mongolchuud ch tyyhee ih baga bichdeg baisan yumaa daa End neg halimag gariin bichsen yum tavichihii:

Хо-Ёрлёгийн т:уук, возможно краткая история калмыцких ханов, которая вывешена на сайте американских калмыков (хотя я точно не могйу говортиь, возможно разные летописи ).
Торгудийн хаадиин тууж - такой летописи не знаю. Но читал про "торгудын гарулга" - там описывается как торгуты присоединились к ойратам и вошли в их состав. про это есть статья авляева кажется на хамаг монгол.

есть еще источник не помню кк на калмыцком точно называется на русском - "ходжение бааза-багши малодербетского в тибет", последний источник написанный на тодо бичг.

Nadad yag gar deer Oirodiin tuuhiin hed heden ih survalj baigaa.Suhbaatar guain emhtgesen "Oirad Mongoliin tuuhend holbogdoh survalj bichguud" gesen 2001-2002 ond garsan 3 devter ,survaljuudiig emhtgej kirill,mongol bichig hoyor deer bichsen yum.Iimerhuu Mongol survaljuudiin kirill deer hevlegdsen nom hevleliig meddeg humuus ni helj bichvel deer yumsan.

Ter oirduudtai holbootoi yumaa tavichihval sain baina shyy, gehdee barag chinii deerhi jagsaaltand ortson yumuu tee?

Bolohgyi bol tuuls, domog ene ter bas tavij boloh bishyy. Sudar bolj bichigdeegyi ch gesen temdeglegdeed yldsen tyyhen sedevtei tuuls baidag bolov uu?

Tom hemjeenii zohioliig barag deer bichjihsen yum.Tegehdee gants hoyor domogorhuu yum baigaa
Doorhi ter deer oroogui zuil bolon nadad baihgui zuiluudees joohon delgengui .
ps:Neleed olon yum baina.Zuvhun Oiradiin tuhai iimerhuu survaljuud baigaa yum chini halh.mongoliin tuhai olon baigaa baih.

Turiin albanii tuuh
1."Zarligaar togtoooson Durvud hoyor gariin zereg van gunguudiin shashtir "92 huudas UTNC(tuv nomiin san)-d baigaa.1997 ond Tuuhch A.Ochir,Z.Lonjid,Ts.Turbat nar"MOngol ulsiin shashtir"iin 2-r botid orson baina.1913-1919 onii hoorond Mongol ulsiin aimag hoshuudiin arhiviin material,aman yaria,ugiin bichig,temdeglel deer undeslelj bichigdsen Tuuhch zavaa Damdin ,guush Sumya,gun Dashnyam gehmteiin humuusiin bureldehuunteigeer "Zarligaar togtooson shashtir"(8 devter)iin 5 dahi devterd bichigdsen.
2"Zuungariin gazriig tuvshitgen togtooson bodlogiin bichig172 devter UTNC bui.1930 ond manjich B.Buyanchuulgan mongolchilsan.Tengeriig tetgesen haanii udur tudmiin temdeglel buguud Manjuud zaangariig yaj ezelsen tuhai.(jich: eniig tuv nomiin sangiinhan humuust uzuuldeggui genee hehe)
3.Enkh-Amgalan haanii bodlogiin bichig.50 Devter.1992 ond Uvur MOngoliin soyoliin horoonoos "Bieer dailj urnu umriig gazriig tuvshtgen togtooson bodlogiin bichig" gedeg merteigeer hoyor bodi bolgon hevlesen baina.1690 oniii Galdanboshigtiin halh bolon Manjtai baildsan tuhai.
4.Hovdiin zasgiin hereg bgd tses108 huudas.Undesnii tuv arhivd baigaa.
1800 onii Hovdiin hebei amban bichsen.

Huuli tsaaznii dursgal
Galdan huntaijiin zahia zarlig,HAlmigiin haan Dondogdahsiin IH Tsaats.

Tuuhiin survalj
1."Durvun oirodiin tuuh tuuj".
Zohiogch ni ul medegdeh.SH.U.Aiin hel zohioliin hureelend baigaa.
2."Torguudiin haadiin tuuj".
Shinjaanaas oldson hoyor yanziin he baidag.Anh Uvur mongoliin Badai nar Oirad tuuhen bichig" oruulj bichsen.1628 onoos 1775 onii hooorondoh OIradiin torguudiin Ijild murund nuugeed butsaj nuusen 140 garuii jiliin tuhai bichsen.
3."Durvun Oirad Mongoliig darsan tuuh".
Tod bichgeer bichigdsen.15 huudas.UTNS-d baigaa.Mongoliin Ubash huntaijiin yalsan tuhai.Mongoliin surah bichigt baigaa.
4."Huu-Urlugiin tuuh".
Shinjaanii ih surguuliin bagsh SH.Norov guai 1982 ond Shinjaanii Byangoliin Mongolchuudaas olson.1983 on,1992 onuud tus tus hevluuljee.
5."Ih delger tuuh" zohiogchiin ul medegdeh Durvun oiradiin tuuh tuuj gedeg zohiold durdagdag.Bidnii yued uldeegui.
6."Durvun Oiradiin ug eh tuuh bichig".
Huu-Urlugiin tuuhd durdagdag.Bas odoo yued ulamjilagdaj uldeegui zohiol
7."Bogd Chingisiin turiig bariad haan urguu tetgesen tuuj".
Shinjaanaas oldson.1983 ond anh hevlegdsen.Tsorosiin garliin tuhai bichsen ugiin bichig.end Urainhain Zarchudaig Chingisiiin duu,huvguudiin hemjeend hurgej tuunii huu Zelmiin 7 dahi yueiig Oiradiin togoon taish gej temdeglesen baidag gene..
8."Mongoliin ug ehiin tuuh".
Bas Shinjaanaas oldson.1985 ond hevlegdsen.Dagtii gedeg hun 1825ond bichsen.
9."Huh nuuriin domog terguunten eserguugiin duulal shine yarguu hemeegdehui".
SUmbe hamba Ishbaljiin zohiol.UTNS-d baigaa

Bas neleed olon ugiin bichig,hushuu chuluunii bichig UNdesnii tuv muzei,arhiv,UTNSd baigaa genee.

Sorry, ter zahia alga bolchij, gehdee bi olohiig bodsugai . Naad deer baigaa hoyr gar chin neg n Alexandr Nevskyin aav ene ter yum bish yy? Jan Dlugosz-iin nom 1511 ond anh hevlegdsen gene. 1450-aad ond gehdee bichsen genee.

Zhao Gong, "A Complete Record of the Mong Tatars"
Su Tianjue, Sketches, "Biography of Muqali"
Hsiao, Military Establishment of the Yuan Dynasty

geed iim yumnuud bas oldoj baina. Muhulain biography gej odoo yu baidag yum boloo? Haramsaltai n ed nar heden onii yumnuud gedegiig olj medej bolsongyi.

mgl d ertnii hyatad hel sain meddeg tuuhchid her olon be?mgl d tuuhchid hyatadiin survalj bichguudig unshih bolvol zaaval hyatad hel sudaalch huniig haih heregtei yu

Hun-giin talaar hamgiin tom survalj ni Sima Qian(司馬遷)giin (Shiji=Records of the Grand Historian )史記(太史公書(simp.史记)
http://en.wikipedia.org/wiki/Sima_Qian
ps: Eniig avj unshih gesen asar zuzaan 4 boti nom baina.Ene jildee unshij barahgui yum baina.Zav gargaval avj unshinaa.

Naad zahia chin odoo Vatikan-d hadgalagdaj baidag bilyy. Bas Rabban Sauma geed paraants, angli orson gariin temdeglelyydiig olj harah yumsan.

Sima Qian-iin tovchlol nadad ug n Mongold baigaa, daanch hunnu-g n yag tovchlood haytsan baina lee Yamar ch baisan Sima Qian hynny naraas bolj ger byleeree shiitgyylj, ooroo hongolyylj yavsan gardaa. Hynny-d baahan muulsan baidag baihaa.

Ene harin bolomjiin site baishdee.

[web]http://www.lacma.org/khan/intro/index.htm[/web][hr]

Bi harin Chinggisiin Chan Chun-d bichsen zahiag unshij baisan yumaa, manai ovog hynny nar ene ter geed avch ogson baisan, daan ch dahiad oldoggyi.

Gumilyoviin gol bolgodog ni deerh heden pers hel deer bichigdsen zohioluud bololtoi.Bi daraa ni buh survaljaa tsugluul baigaad bugdiig ni yue,yue, hel heleer ni yalgaad taviya.

Hyatad hel deerh Mongoliin tuuhiin materialuud.
1.元十三朝実録（元十三朝实录）.(Yaun ulsiin arvan gurvan yueiin tomihmol(burtgel).)
Chingis,Uguidei,Guyeg,Munh,Hubulaigaas ehluuleed Tolui,Darmalagaas busad Togoontumur hurtelh haadiin turiin temdeglel.1303 ond Chingis(太祖）、Tolui(太宗）,Uguidei(定宗）、Guyeg(..medehgui hezuu hanz baina..),Munh(憲宗） 5 haanii temdegleliig bichij duusgaj Busad haadiin temdegleliig daraa daraagaar nemj duusgasan bololtoi.Gevch enehuu survalj barag ter chigeeree alga bolson aj.Min ulsiin haanii zarlaigaar bichigdsen "元史Yun ulsiin tuuh"iin golloh material ni bolson gegddeg.
2.元典章（Ｙｕn ulsiin huuliin bichig)
大元聖政国朝典草-60 boti ,Gol aguulga ni Haanii zarlig,Haanii zahias,huuliin temdeglel,shuuhiin temdegllel,....,gej olon huvaagdaj huvaagdaj haanii zarlig,huuliin temdeglel,yaliin togtool geh metiig angilj 2800gaad devter .Ene ni neg ontslogo ni Yuan ulsiin haadiin gargasan zarligiig hen yaj shiitgel avav ,hen yamar togtool gargav gedgeer mash nariin temdeglesen baidag baisan buguud buh bichgiig asar nariin hadgalsan baidag baij.Bas neleed heseg ni mongoloor bichigdsen baidag baisan .Togoontumur zugtaahdaa uldeegeed zugtsan buguud Mingiin haanii yued huuliin togtool gargah yued asar iheer ashiglasan gedeg.Uuruur helbel haytadiin huuliin gol undes ni boldog baij.Manj Chin uls muhuhud alga bolson gegddeg.1931 ond 陳垣(Chin in?) gedeg haytad lam haanii ordnii arhivaas olj emhtgesen 沈刻元典章校補(orchuulahaas zalhuurchihlaa hen negen ni orchuulaad ug ) gej 10 devter hevlej gargajee .Mun uunees gadna Hyatadiin haanii ordnii arhivd mer ser uldegdeluud ni baidag bololtoi.Europruu Tomas Wett(?) gedeg hunii avj garsan Wett book gej bas orshidog bololtoi.Bas Japan,Hyatadad enenii sudalgaanii ajiluud mash olon hiigdsen bololtoi.
3.経世大典
Yun ulsiin haan Tugtumuriin zarilgaar bichigdsen.1331 ond bichij duusgasan.Tomihmoliig ni 趙世延 (Chyo Sei en?) terguuteigeer haytadiin bicheech erdemted bichsen.Haanii zarlig,Haanii surgaal,haant turiin system,haanii urgiin bichigiin gol 4,Angaah,belegleh,hundeleh,(uls tur),undsen,nariivchilsan gesen 6,niitdee arvan hesgees burdsen.Mingiin yued bichigdsen "Yuan ulsiin tuuh"iin bas neg gol material .Gol eh ni Mingiin dund yued Haanii ordnoos aldagsan.Zarim　negen zuil ni Hyatadiin ordond uldej hotsorson baidag gene.jich:Japand enenii neleed hesgiig hevlej gargaj baisan baina.

Yamar survalj net-eer haigaad tavisaniig heleed ugduu erhemee.Meregjiltenguud ni l survalj tavih yostoi yumaa daa?Sonirhohgch yagaad survaljiin ner bichij boldoggui yum?Iluu doloo yum yarij yuvahaar uuruu neg yaitaihan yum bichjiheech

GRCN, yapon solongos haviar baidag bol ted nariin bichsen eh survaljuudaas tavihgyi yu? Zovhon 13-r zuund hamaatai baih albagyi shyy.

Orsuudiin ihenhi bichsen yum n halimag, buriaduudtai holbootoi, ted nariig zahirsan shiitgesen barisan tsaazuud ih baidag bololtoi yum baina lee. End orosiin sonirholtoi gar bichmelyyd eheeree baina: http://ppf.asf.ru/drl/text.html

Hyatad survaljiig sudlaya gevel ertnii hyatad hel medeh heregtei yum.Hyataduud ch oorsdoo sain oilgodoggui gej baigaa.Yuan ulsin tuuh interneted:www.chinakyl.com/rbbook/gb/25/xuanshi/yuas.htm
Zohiogch n song lian-宋廉(Ming ulsin hun gesen baina).

Za bi yuan shi nomnii ehlel Chinggis haani tuhai bichsen hesegees ehnii heden oguulberiig end tavilaa.
Chinggis haanig Mongol aimgiin jiwowen ovgiin hun gesen baina.Chinggis haani 13 dahi deed ovog Bo-duan-yi-ni(Bodonchar? yini ertnii hyatadaar yu gesen ug bolohig medehgui MNT-d Bodonchar munhag gej bichsen baidag gej sanah yum)-iin eh A-lan-guo-huo(Alunguo) Tuo-ben-mie-li-jian(Dobu Mergen)-tei ger bul bolj hoyor huu toruulev. Uugan huu Bo-han-ge-da-hei daraah huu Bo-he-du-sa-li-zhi (Buhadu salji?)gesen baina.Dobu mergen nasnaas nohtsosni daraa shonoor tsagaan gerel geriin toonoor orj ireed altan ongot hun bolj huviran tegeed Bodochar munhag torov gej bichjee.


本纪第一　太祖

　　太祖法天启运圣武皇帝，讳铁木真，姓奇渥温氏，蒙古部人。太祖其十世祖孛端义兒，母曰阿兰果火，嫁脱奔咩哩犍，生二子，长曰博寒葛答黑，次曰博合睹撒里直。

既而夫亡,阿兰寡居，夜寝帐中，梦白光自天窗中入，化为金色神人，来趋卧榻。阿兰惊觉，遂有娠，产一子，即孛端义兒也。孛端义兒状貌奇异，沉默寡言，家人谓之痴，独阿兰语人曰：“此兒非

Bi urd ertnii hyatad heliig sudalj uzej baisangui.Odoogiin hyatad hel ertnii hyatad helnees asar yalgaatai ba bi zovhon orchin tsagiin hyatad heliig gadarladag.Ertnii hyatad helnii tusgai hicheel baidag ba minii medeheer tuuh bolon hyatadin ulamjlalt anagaahin mergejiliin oyutanuud sudaldag bolno.Erhem gishuud minii aldaa madagiig uuchilna biz ee.

orosuudiin bichsen nen ih zuil baihgui bolovch tataruudti holbootoi zuil ih baidag. daa yalanguya 16 zuunii ueiin bashkir tatar krim-n tataruudiin tuhai ih bichigiin zuils, ed beleg baidag.
sayahan oros-n HTB suvag deer gardag nochnoi efir nevtruulgeer yarij baisanaar bol KULIKOV-n tal deer bolson tulaand 2 talaasaa Tataruud hoorondoo baildaj baisan gej yarij baisan ni olon jil nuutsalj baisan nuutsaa delgej baigaa ni yum bolov uu?

sonirholtoi saihan forum neesen bna... ta nar shu..
mongold yr ni tuuhee uneheer sonirhodog tuuhee meddeg humuusiin too yalanguya zaluuchuudiin dund tootoi tsoohon bdag ni uneheer haramsaltai.. minii bodloor undserheg uzel eh ornoo gesen setgel tuhain nutgiihaa tuuh soyloo her medej bgaagaas urgan gardag bolov u.. tiim ch bolhoor ene ajlaa urgeljluulen tsaashdaa ene buhen chini mongoliin zaluu uyiihnii tuuhiin medlegiig arvijuulhad tom tuslaltsaa boloh digital eh survaljuud bolj chadah bhaa gej naidaj bn a a...