#AsuultSambar :

ASUULT.NET - МОНГОЛ УЛС МАНДАН БАДРАГ!
It is currently Jul.17.18 2:54 pm

All times are UTC+09:00




Post new topic  Reply to topic  [ 142 posts ]  Go to page 1 2 3 4 5 6 Next
Author Message
 Post subject: Найман аймаг
PostPosted: Aug.15.10 11:29 am 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
Зарим түүхчдийн үздэгээр Найман аймаг эртнээсээ Динлин,Теле ,Он ок будун,Токус Окуз,Найман гэсэн дарааллаар явдаг аж.Гэвч наймануудын нэг хэсэг нь Дунху,Сянби,Кидан,Монгол нирунаас гаралтай.
13р зуунд найманууд эртний монгол хэлээр ярьж,монголжсон түрэгүүд байсан гэсэн таамаглал бий.Энэ нь монголын нууц товчоонд найманыг хэрэйд ,мэргэдийн адил монгол гаралтай\монголжин\гэсэн статусанд оруулсан явдлаар илэрч байгаа юм.Мэдээж найман аймаг нь 13 р зуунд монгол хэлээр ярьж байсан бөгөөд харьяанд нь байсан түргүүд бас мэдээж түрэг хэлээр.Зарим түүхчид түрэг гаралтай эсвэл монгол гаралтай оноож бичдэг нь буруу юм.Найман аймаг бол түрэг ,монгол гаралтай олон жижиг овог аймгуудыг нэгтгэсэн хоёр хуваагдсан \Ар болон Өвөр гэж \том хэмжээний хаант улс байсан бөгөөд анхнаасаа монгол ,түрэг гаралтай найман ширхэг овог аймгийн холбоон дээр үндэслэгдсэн бөгөөд энэхүү холбоог үүсгэж хаанчлагчид нь монгол гаралтай байсан.13 р зуунд найман нь бэтэгин,багана,кипчак,канлы,дурмен буюу дурбан,барлас,оирд ,хиргис ,горно алтайн зарим түрэгүүдийн нэг хэсэг,кошеут\хошууд\ зэрэг овог аймгууд тэдний харьяанд байсан бөгөөд Чингисхаан тэргүүтэй нирун дарлекины монголчууд тэднийг нийтэд нь найман гэж нэрлэж байжээ.Найманы Таян хаан бол бэтэгин найманаас гаралтай.Энд нэг зүйлийг онцолж сануулахад Найман гэдэг аймгийг анхнаас нь үүсгэн байгуулсан хаанчлагчид бол монгол гаралтай улс байсан бөгөөд ер нь ямарваа нэгэн аймгууд нь янз бүрийн гаралтай албатуудаас бүрдэж байсан.Тийм учир монгол юм уу түрэг гэж шууд нэрлэхэд түвэгтэй бөгөөд тухайн овог аймгийн холбоог үүсгэн байгуулагчдаар нь шууд зааж нэрлэвэл Найман бол эртний монгол гаралтай аймаг мөн.Чингисхаан найманыг эзэлсний дараагаар эдгээр холбоонд байсан овог,аймгууд тус тусын өөрсдийн нэрээр нэрлэж эхэлсэн. Одоогийн наймануудын маш их хэсэг бусад хэрэйд,мэргэдийн адил Дөрвөн ойрд,Чахар,Өвөрмонгол,Ар Халхад шингэсэн.Өвөрмонголд Найман хошуу гэж бий. Халх найманууд голдуу Баянхонгор аймагт үлдсэн ба бусад төвийн хэсгийн аймгуудаар мөн таржээ.Бусад нь дундат азийн түрэгүүд дотор бии.Найманы Даян хааны орд Хангайн хачир ус буюу одоогийн Завхан аймгийн нутагт Идэр голын хөвөөн дээр байсан.

Даян хааны өргөө байсан Идэр голын хөндий.
Image


Last edited by KOK NOGAI on Aug.16.10 3:29 pm, edited 1 time in total.

Top
   
PostPosted: Aug.15.10 1:12 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145


Top
   
PostPosted: Aug.16.10 11:36 am 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
Халимагийн түүхэнд одоогийн дөрвөд,хошуудууд бол Найман аймгийн хууль ёсны залгамжлагчид гэж цагаан дээр хараар бичээстэй байгаа шүү нөхдөө.Би бас тэр Ордосын бэтэгин,баганас нар байж байхад сонин юмдаа. :xi:


Top
   
PostPosted: Aug.16.10 1:58 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
KOK NOGAI wrote:


чи эртээд ногайг хасагтай туйлын төсгүй гээд байсан бус уу, одоо болохоор өөрийнхөө хэлсэнийг өөрөө үгүйсгээд ногай дуу тавьчихаж. ногай хасаг хэлний ялгаа манай халх ойрд аялганы өөр хоорондын ялгаанаас ч бага юм шүү. дуу дуусахад "сау болыңыз" гэснийг сонссон уу. энэ дууны үг бүрэн эхээр зона.кз дээр байгаа. хайхаас залхуураад энд тавьсангүй. хасагаар ойлгоно гээд томроод байгаа чи өөрөө олчихно биз, хэ хэ. тэгээд харьцуулаад үзээрэй.

найман аймгийг түрэг гаралтай гэдэгт ихэнх эрдэмтэд санал нэгдчихсэн шдээ. чи мянга бичээд нэмэргүй ээ. угаасаа түрэг юм чинь. харин хэрэйдын тухайд хараахан нэг мөр болоогүй нь үнэн. хэрэйдын түрэг гаралтайг нотлох нь зөвхөн цаг хугацааны л асуудал.

найманы хамгийн том хэсэг нь хасагийн дунд ордод байгаа. хамгийн багадаа 2 cая, жаахан хэтрүүлэгтэй хэлбэл 4 сая орчим хүнтэй. за тэгээд түрэг гаралтай олон ард түмнүүдийн бүрэлдэхүүнд найманууд бий лдээ. би монголд нутагт үлдсэн наймануудыг наймануудын гол цөм нь биш гэж үздэг, яахав цөөн хэсэг нь энд үлдээд монголжсон байхгүй юу. тэгэхээр чи монголжсон манай түрэг байж таарлаа даа, хи хи.


Top
   
PostPosted: Aug.16.10 2:39 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
ха ха, уурлаад байна уу, ногай гуай. би л эвенк больео, харин чи түрэг гэдгээ зөвшөөрчихвөл яасийн. дөрвөдийг түрэг гаралтай байж магадгүй гэсэн нэг муу сэжиг угаасаа байдаг шдээ. моголистаны үед наад дөрвөд, баарин, барласууд түрэгүүдтэй хамт байсан шдээ. барласын хувьд монгол гэх нь буруу лдаа. доголон төмөрийг монгол болгохын тулд зохиосон домог. тэр узбек ч биш, зөвхөн түрэг л байсан. чингисийн удамд хүргэн орсон гарууд бүгд монгол болчихгүй байлгүй дээ.

би ашамайлы биш авга хэрэйд, тэгэхээр чи яаж муриад намайг тунгус болгож чадахгүй, учир нь ашамайлы керей л торгуудын адил тамгатай. авга хэрэйдийг алатау хавьцаа байсан усуны удам гэсэн таамаг байдаг. нэг талаас ашамайлытай нийлж одооны хэрэйдийг бүрдүүлсэн.


Top
   
PostPosted: Aug.16.10 2:39 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
hakunas wrote:
dorvoduud naimand baisan gesen survalj baihgui.
M.N.T-nd olhonudaas dorbenii mochi, buduun nar irev gej baigaa.(chingisiin haryand sain duraaraa)
olhonud ni ergune goloos holon buir nuur havid nutaglaj baisan.

Казакстаны найман дотор дурмен барлас гэгч нөхдүүд бий.Дурмен ,барлас, баарин гурав ихээхэн ойрхон хамаатнууд.
Найманы харьяанд байсан дурбанууд болон енисейн дурбан хоёр өөр зүйл.Хасгуудын\найманы\ өөрсдийнх түүхэнд дурбан,барлас,кошеут\хошууд нар байсан гэж байдаг юм.Би дээр хэлсэн янз бүрийн улсыг нийтэд нь найман аймаг гэж байсан гэж.
Халимгууд ч бас тэгж үздэг юм. Эсэргүүцэж байгаа бол Элстэй явж юм сур.
:lol:


Top
   
PostPosted: Aug.16.10 2:45 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
kerei wrote:
ха ха, уурлаад байна уу, ногай гуай. би л эвенк больео, харин чи түрэг гэдгээ зөвшөөрчихвөл яасийн. дөрвөдийг түрэг гаралтай байж магадгүй гэсэн нэг муу сэжиг угаасаа байдаг шдээ. моголистаны үед наад дөрвөд, баарин, барласууд түрэгүүдтэй хамт байсан шдээ. барласын хувьд монгол гэх нь буруу лдаа. доголон төмөрийг монгол болгохын тулд зохиосон домог. тэр узбек ч биш, зөвхөн түрэг л байсан. чингисийн удамд хүргэн орсон гарууд бүгд монгол болчихгүй байлгүй дээ.

би ашамайлы биш авга хэрэйд, тэгэхээр чи яаж муриад намайг тунгус болгож чадахгүй, учир нь ашамайлы керей л торгуудын адил тамгатай. авга хэрэйдийг алатау хавьцаа байсан усуны удам гэсэн таамаг байдаг. нэг талаас ашамайлытай нийлж одооны хэрэйдийг бүрдүүлсэн.

Угаасаа чи мөн юм чинь. Тамга бол зөвхөн хэний өмч боол албат вэ гэдгийг зааж байгаа юм.Тэгээд крымын татааруууд дотор керей болон керейтүүдийн тамга газар тэнгэр мэт зөрөөтэй ш дээ.Энэ утгаар авч үзвэл Керей бол Киятуудын боол. :haha: Барлас бол нирун аймаг.Их барлас,Эрдэмт барлас,Өчүүхэн барлас гэсэн хоол их иддэг ховдог улс хэний хүүхдүүд вэ?Доголон Төмөр ойрд ,дөрвөдүүдтэй хавсайдаж Моголистан руу довтолсон гэж байгаа юм.Цусны юм байсан байж болох юм.
Тэглээ ч гэсэн чи намайг монгол гэж нэрлэхэд саад болж чадахгүй.Осетин хүртэл өөрсдийгөө монгол гэж байхад. :razz:


kerei wrote:
. авга хэрэйдийг алатау хавьцаа байсан усуны удам гэсэн таамаг байдаг. нэг талаас ашамайлытай нийлж одооны хэрэйдийг бүрдүүлсэн.

Аша гэдэг чинь ац гэсэн үг биздээ.Хаашаа юм Алатау ууланд цаа бугын эврэнд бандаашаа хатаагаад сууж байсан байх нь уу?Одоо тэр буганууд чинь тэгээд байна уу? Үүшин мөн л юм бол дарлекин юм байнашдаа.Юун тэр керейт мерейт .Шежире гэдэг чинь ердөө л үлгэр домог биз дээ.аан :wahaha:


hakunas wrote:
tenegtei hereldvel t*n*g gedeg. bi ch boliyo doo

Одоохондоо тэр чинь дээр.Юм сураагүй ,сачабех ,хутуга бехээ ялгахгүй хэмжээний байж хүн тэнэгээр нь дуудаж болохгүй шүү хөө. :hoho:


Last edited by KOK NOGAI on Aug.16.10 4:21 pm, edited 13 times in total.

Top
   
PostPosted: Aug.16.10 7:17 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
"Аша гэдэг чинь ац гэсэн үг биздээ.Хаашаа юм Алатау ууланд цаа бугын эврэнд бандаашаа хатаагаад сууж байсан байх нь уу?Одоо тэр буганууд чинь тэгээд байна уу? Үүшин мөн л юм бол дарлекин юм байнашдаа.Юун тэр керейт мерейт .Шежире гэдэг чинь ердөө л үлгэр домог биз дээ.аан"

ац гэсэн үг мөн. авга нь алатауд байсан нь үнэн бололтой юм, гэхдээ бүгдээрээ биш шүү. харин ац нь христийн загалмайтай төстэй гэж яригддаг. цаад ван хаан чинь христчин байсан гэж яригддаг биз дээ. гэхдээ харц ардууд нь үеийн үед тэнгэр шүтлэгтэн байсан бололтой. тэгэхээр ацуудыг тэр үеийн хэрэйдүүд байсан гэдэгт эргэлзээд хэрэггүй биз дээ. үйсин дарлекин биш ээ. бүүр анх төв азиас нүүсэн байж магадгүй гэсэн таамаг байдаг. хүннугээс ч өмнө юм уу даа. одоо тэрнийг хэн ч тодорхойлж чадахгүй шдээ.

шежире зуун хувь үнэн биш гэдэгтэй санал нийлнэ. ислам орж ирснээр шежире өөрийнхөө мөн чанараа алдчихсан. гэхдээ ерөнхий рамаа барина шүү.

мэргидүүд чингист хүйс тэмтрүүлээд хэрэйдэд орогносон гэдгийг үлгэр домог, баримт түүх хоеулаа баталдаг шдээ. тэгэхээр юун хэрэйд мэргид гэж? естой байж болох хувилбар шдээ. мэргидүүд одоо ч гэсэн их цөөхөн шдээ.


Top
   
PostPosted: Aug.16.10 8:03 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
Одоогийн хасгийн Үисин бол лав л тэр эртний Усуньтэй хамаарал байхгүй.
Үүшин бол дарлекин монгол тэр дундаа жинхэнэ монгол аймаг.РАД жинхэнэ монголчууд бол нирун биш дарлекинууд гэж бичсэнийг сана.
:angel:


Top
   
PostPosted: Aug.16.10 9:00 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
KOK NOGAI wrote:
Одоогийн хасгийн Үисин бол лав л тэр эртний Усуньтэй хамаарал байхгүй.
Үүшин бол дарлекин монгол тэр дундаа жинхэнэ монгол аймаг.РАД жинхэнэ монголчууд бол нирун биш дарлекинууд гэж бичсэнийг сана.
:angel:


яривал их урт юм болно доо.

нирун монгол биш гэдэгтэй санал нийлнэ. даанч энийг манай түүхчид хүлээн зөвшөөрдөггүй биз дээ.

үйсинтэй хамт иозы гэдэг аймаг бас байж. эндээс "ұлы жүз (их орд) - үйсін" гэсэн хэлц үг үүссэн гэж үздэг. үйсинийг хужаа нар манайхан гэж ярьдаг шдээ, тэр үед цагаан хэрэм хавьцаа нутаглаж байгаад нэг хэсэг нь баруун тийш нүүж одоогийн үйсиний эхлэлийг тавьсан бололтой юм. үлдсэн хэсэг нь протомонгол байсан байж магадгүй л юм. одоогоос хоер мянга жилийн тэртээх юмны учрыг олно гэж байхгүй байх аа. энд нэлээн олон холион бантан явжаагаан мэдээжийн хэрэг л дээ.


Top
   
PostPosted: Aug.16.10 9:15 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
kerei wrote:
KOK NOGAI wrote:
Одоогийн хасгийн Үисин бол лав л тэр эртний Усуньтэй хамаарал байхгүй.
Үүшин бол дарлекин монгол тэр дундаа жинхэнэ монгол аймаг.РАД жинхэнэ монголчууд бол нирун биш дарлекинууд гэж бичсэнийг сана.
:angel:


яривал их урт юм болно доо.

нирун монгол биш гэдэгтэй санал нийлнэ. даанч энийг манай түүхчид хүлээн зөвшөөрдөггүй биз дээ.

үйсинтэй хамт иозы гэдэг аймаг бас байж. эндээс "ұлы жүз (их орд) - үйсін" гэсэн хэлц үг үүссэн гэж үздэг. үйсинийг хужаа нар манайхан гэж ярьдаг шдээ, тэр үед цагаан хэрэм хавьцаа нутаглаж байгаад нэг хэсэг нь баруун тийш нүүж одоогийн үйсиний эхлэлийг тавьсан бололтой юм. үлдсэн хэсэг нь протомонгол байсан байж магадгүй л юм. одоогоос хоер мянга жилийн тэртээх юмны учрыг олно гэж байхгүй байх аа. энд нэлээн олон холион бантан явжаагаан мэдээжийн хэрэг л дээ.

Одоогийн халхуудын багагүй хэсэг нь бас Ушин овгийнхон.
Хасгийн их зуутад голдуу нирун, дарлекинууд ба тэдний албат нар орсон гэдэгт би санал нийлдэг юм.


Улы жуз\монголоор үлэг зуут\




Уйсiндер, ҮЙСІНДЕР Сарыүйсіндер, ұраны «Байтоқ»-Үүшин

Суан, СУАН Ұраны «Байсуан»- Сукан,Сүхэгэн

СІРГЕЛІ Ұраны жалпы Үйсінге ортақ «Бақтияр»?-Жалайр?

Сикым, СИҚЫМ Ұраны «Сиқым», «Рысбек»?

Шымыр, ШЫМЫР Ұраны «Шымыр», «Қойгелді»?

Шанышкалы, ШАНЫШҚЫЛЫ Ұраны «Айрылмас», «Шаныніқылы»-Кият эсвэл Хатагин\ Каракалпакын кият дотор шанкылы гэж овог бии.

Сарыусын, Сарыүйсін шежіресі-Шар Үүшин

Ошакты, ОШАҚТЫ Ұраны жалпы үйсіндерге ортақ «Бақтияр»?

Канлы, ҚАҢЛЫ Ұраны «Байтерек», «Айрылмас», таңбасы (көсеу таңба)

Ысты, ЫСТЫ Ұраны «Жауатар», таңбасы | (көсеу)-Ийсут ,Бэсүд

Албан, АЛБАН Ұраны «Райымбек» Хэрэйдийн Албат овог

Ботбай, БОТБАЙ Ұраны «Ботбай», «Сәмен».Күралас,Горлос

Дулат, ДУЛАТ Ұраны «Бақтияр»-Дуклат,Дохолад,Долоод

ЖАЛАЙЫР Ұраны «Қоблан» («Бақтияр», «Бөрібай» дейтіндер де бар), Таңбасы (тарақ)-Жалайр

Жаныс, ЖАНЫС Ұраны «Жаныс», «Төле»
-Кият чанчиут?


Top
   
PostPosted: Aug.17.10 12:53 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
хойшид чамаар хасагийн түүхийг бичүүлэх хэрэгтэй юм байна даа. ингэж мэдэмхийрнэ гэж дээ. будаач гэхээр сахлаа будав гэдэг энэ байх аа. ойрхон дуудлага бүхий үгнүүдийг шууд монголчилдог байна шүү. зарим нэг овог үнэхээр хасаг монгол хоеуланд нийтлэг байдгийг хүлээн зөвшөөрнө өө. харин албаныг албат, суаныг сукан, сүхэгэн гэхийг естой ойртуулж байгаад буудах гэдэг байх. учир нь энэ нэрс хамгийн багадаа 2000 жилийн настай. энэ үед монгол хасаг хоеулаа байгаагүй. харин эд нарыг бүрдүүлэгч зарим нэг овог аймгууд байсан нь мэдээж. тэр үед өөрийн албат нараа яг албат гэж нэрлэж байсныг хэн ч батлаагүй, хоерт, албан гэдгийг манайхан шал өөрөөр тайлбарладаг юм. чи эхлээд хасагаар ус цас болчихоод түүх ярих хэрэгтэй. жнь, би гэхэд монгол хэлийг мэдэж байж монголын түүхийг ярьж байгаам. хаа хамаагүй юм буудахаас хувь хүний совесть гэж нэг юм сэргийлэх естой л доо, мөн тэр судалж байгаа ард түмний хэлийг сайн мэдэж байх естой. чамд энэ хоерын аль нь ч байхгүй байна. орос судлаачдын гол алдаа нь энэ байсан юм шүү дээ, судалж байгаа ард түмний хэлийг мэддэг орос эрдэмтэд хуруу дарам цөөхөн байлаа. түрэг судлаач кляшторный гэхэд хасаг түрэг хэлнүүдээс "а" ч үгүй байж юм заагаад байдаг гар шдээ.


Top
   
PostPosted: Aug.17.10 3:54 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
Буудах тухай ярьж байгаа чинь чи өөрөө ямархуу хэмжээний мэдлэгтэй гар вэ гэдэг чинь шууд харагдаж байна.Хасаг хэлийг ер нь хэмжээндээ мэднэ шүү.Хасаг хэл бол тэр эртний көктүргүүдийн хэлтэй бага хамааралтай.Тува,уйгур хэл бол өөр .Эртний түрэг хэлнээс юм харьцуулахад хасаг биш тува хэлнээс хайх болдог юм.Көктүргүүдийн хэлийг манай хэл гэж хасгууд шимпанзе мичин царайлцгааж далдаганан салбаганадагаа боливол зүйтэй.Казакстаны зарим тэнэг хасгууд тэднийг 13 р зуунд антропологийн хувьд Борат шиг төрхтэй улс байхад нь онигор нүдтэй керей мэргэд жалайр мэтийн хүчингийн донтой улс монголоос ирж монголойд болгон хувиргацгаасаан гээд уйлан донгодоцгоогоод байдаг юм. :hehe: Тэр тува, уйгурууд нь бол өөр хэрэг.Хасаг хэл бол маш их монголжсон хэл.Ер нь би хасаг хэлэнд орсон монгол үгнүүд гэдэг сэдэв нээе гэж бодож байгаа.
Хасаг хэлэнд маш их монгол гаралтай үгс байдаг юм билээ.Яагаад монгол гаралтай гэж баталж болж байна гэвэл бусад түрэг хэлэнд байхгүй болохоор тэр.Жишээ нь нагашы буюу нагац.Харин жинхэнэ түрэг хэлээрээ бол тагай.Кипчак хэлийг монгол үгсээр бузарласан хэргийн эзэд бол та нар юм.Эсвэл өөр улс байна уу.Тэгвэл тэд хэн байж болох вэ? Зуунгарууд хасгуудыг бандидаж байсан ч энэ хэмжээнд арай л очоогүй байх.Эсвэл керей найман мэркит зэрэг "монгол хэлт аймгууд" кипчакуудыг өмдий шувталж бандидаж байгаад энэийг заавал ингэж нэрлэ чи гэж хүчиндэж зодож байгаад тулгасан юм болов уу?.
Дуклат,Сукан зэрэг нирун аймгууд хасаг болохдоо "к " үсгээ гээсэн нь анзаарагддаг юм.
Бас эртний монгол нэрсийн "у" үсэг хасаг хэлэнд "ы"болоод ч явж байх шиг.Би яг лингвист биш л дээ.Гэхдээ бас гадарлана шүү.
Ер нь хасгуудын өөрсдийн үлдээсэн сурвалж бичиг байдаг гэж би амьдралдаа сонсоогүй юм байх чинь.Бичиг үсэг гэх юм хасгуудад ер нь байсан юмуу? Битгий көктурк ,уйгур ,найман гээд хадуурчаарай.Хасаг гэсэн ойлголтонд огт хамаагүй шүү.Байхгүй юмыг байлгаж хасаг хэл суруулна гэдэг чинь юу гсэн үг вэ?
:hehe:

Quote:
Рашид-ад-Дин писал, что коренные монголы, постепенно разделились на две части.

"Подразделение первое. Составляет ту ветвь, которая произошла от тех настоящих монгольских народов, кои были на Эргуне-куне и где каждый получил свое специальное имя и прозвище. Впоследствии они удалились оттуда. Это были племена: нукуз, урянкат, кунгират, икирас, олкунут, куралас, элджигин, кункулают, ортаут, конкотан, орулат, килингут, кунджин, ушин, сулдус, илдуркин, баяут и кингит.

Подразделение второе. Народы, которые произошли от трех сыновей, появившихся на свет у жены Добун-Баяна, по имени Алан-Гоа, уже после смерти ее мужа. Добун-Баян же был из коренных монголов, что не забыто; Алан-Гоа же происходила из племени куралас.

Эти народности также состоят из двух подразделений: нируны, в собственном смысле, их шестнадцать родов: катакин, салджиут, тайджиут, хартакан, сиджиут, чинос, который называют также нукуз, нуякин, урут, мангут, дурбан, баарин, барулас, хадаркин, джуръят, будат, дуклат, йисут, сукан и кингият. Второе подразделение нируны, которых также называют киятами, разделяются на две ветви; кияты вообще и в этом смысле они объединяют роды: юркин, чаншиут, кият-ясар и кият-бурджигин, что означает синеокие; их ветвь произошла от отца Чингиз-хана и имеет поэтому родственное отношение к роду Чингиз-хана и его отца".

Quote:
Сукан нь нууц товчоонд Сүхэгэн гэж бии.Уншиж мэдчээд цор цор хийвээс зохилтой шүү чи..


Top
   
PostPosted: Aug.17.10 4:53 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
монголд тэгвэл МНТс өөр юу байгаан? МНТ өөрөө яг нарийн яривал уран зохиол талдаа бүтээл шдээ. наад уйгаржин монгол бичиг чинь арамей, согд, уйгар (нэгдсэн түрэг), найманаар дамжиж монголынх болсоныг бүү март. хоерт, наад уйгар чинь одооны уйгар (чантуу) огт биш, гол цөм нь огузууд байсан. огузын байркугийн гол хоер аймаг нь найман ба керей байв. эд одоо хасаг биш гэж үү.
гуравт, хасаг монголд нийтлэг үгнүүд хиргис, уулын алтай, тыва хэлэнд ч байдаг. тэр үгнүүдийг яг монгол гэж хэн баталсан бэ? эсрэгээр тэр үгнүүд түрэг биш болохыг чи яаж батлах бэ? хасаг тэргүүтэй кипчакад л нийтлэг байдаг гээд баруунтаа орших европжсон түрэгүүдийг жишээлэх хэрэг байгаамуу. европжсон тэдэнд байхгүй байгаан хасагийг монгол болгох үндэслэл болохгүй. харин ч монголчууд түрэгээс, биднээс авсан гэвэл үнэнд нийцмой. чи ер нь хумхын тоос хүртэл биднээс гаралтай гэж унгахаа боливол яасан бэ?

сав л хийвэл рашид ад дин гэнэ. хаа холын перс нөхөр байтугай уугуул түрэг монгол нь ялгаж мэдэхээ байсан тэр олон аймгийг монгол түрэгээр нь ялгаж яг харагдаач. наад юмаа баримт болгохоо боль гэж аль эрт хэлсэн байхаа чамд. би чамд амьдралтай маш олон жишээ хэлсэн, чи тоглоом болгоод өнгөрөөсөн. МНТ гэхэд яахаараа түрэг газар нутаг ба хүний нэрээр дүүрэн байдаг бэ? чи тийм язгуурын монгол мөн бол тэр нэрнүүдийг одоо хэрэглэх чинь яасан бэ? тэмүүжин нтр-с өөр хэрэглэж байгаа тохиолдол байгаамуу? их хуцвал чам мэтийн улсууд анхнаасаа түрэг байжаагаад сүүлдээ монголжсон байх шүү. чи ер нь цаад зардыхантайгаа хамаатан болохоо мэдэж байгаа биз дээ. төрөл арилжсан муу түрэг чинь, хи хи.

нэмж хэлэхэд нируныг монгол биш байсан гэдэгт чи бид хоер санал нэгдчихсэн байсан шдээ. одоо болохоор нируны харьяанд байсан албан, суанууд монгол болчихдог. чи ер нь өмнө хэлснээ мартаад байдаг уймраа нөхөр гүй юу. чи бүхнийг монгол болгох өвчтэй тул үнэнийг мэдрэх билгийн нүд чинь аль хэдийн сохорчээ. нүдээ сайн нээ, чи найман тул тийм ч онигор биш байх, хи хи.

найман гуай, эхлээд чи энд асуусан зүйлд хариулах гэж үз дээ.


Last edited by kerei on Aug.17.10 5:29 pm, edited 2 times in total.

Top
   
PostPosted: Aug.17.10 5:57 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
монголд тэгвэл МНТс өөр юу байгаан? МНТ өөрөө яг нарийн яривал уран зохиол талдаа бүтээл шдээ. наад уйгаржин монгол бичиг чинь арамей, согд, уйгар (нэгдсэн түрэг), найманаар дамжиж монголынх болсоныг бүү март. хоерт, наад уйгар чинь одооны уйгар (чантуу) огт биш, гол цөм нь огузууд байсан. огузын байркугийн гол хоер аймаг нь найман ба керей байв. эд одоо хасаг биш гэж үү.
гуравт, хасаг монголд нийтлэг үгнүүд хиргис, уулын алтай, тыва хэлэнд ч байдаг. тэр үгнүүдийг яг монгол гэж хэн баталсан бэ? эсрэгээр тэр үгнүүд түрэг биш болохыг чи яаж батлах бэ? хасаг тэргүүтэй кипчакад л нийтлэг байдаг гээд баруунтаа орших европжсон түрэгүүдийг жишээлэх хэрэг байгаамуу. европжсон тэдэнд байхгүй байгаан хасагийг монгол болгох үндэслэл болохгүй. харин ч монголчууд түрэгээс, биднээс авсан гэвэл үнэнд нийцмой. чи ер нь хумхын тоос хүртэл биднээс гаралтай гэж унгахаа боливол яасан бэ?

сав л хийвэл рашид ад дин гэнэ. хаа холын перс нөхөр байтугай уугуул түрэг монгол нь ялгаж мэдэхээ байсан тэр олон аймгийг монгол түрэгээр нь ялгаж яг харагдаач. наад юмаа баримт болгохоо боль гэж аль эрт хэлсэн байхаа чамд. би чамд амьдралтай маш олон жишээ хэлсэн, чи тоглоом болгоод өнгөрөөсөн. МНТ гэхэд яахаараа түрэг газар нутаг ба хүний нэрээр дүүрэн байдаг бэ? чи тийм язгуурын монгол мөн бол тэр нэрнүүдийг одоо хэрэглэх чинь яасан бэ? тэмүүжин нтр-с өөр хэрэглэж байгаа тохиолдол байгаамуу? их хуцвал чам мэтийн улсууд анхнаасаа түрэг байжаагаад сүүлдээ монголжсон байх шүү. чи ер нь цаад зардыхантайгаа хамаатан болохоо мэдэж байгаа биз дээ. төрөл арилжсан муу түрэг чинь, хи хи.

нэмж хэлэхэд нируныг монгол биш байсан гэдэгт чи бид хоер санал нэгдчихсэн байсан шдээ. одоо болохоор нируны харьяанд байсан албан, суанууд монгол болчихдог. чи ер нь өмнө хэлснээ мартаад байдаг уймраа нөхөр гүй юу. чи бүхнийг монгол болгох өвчтэй тул үнэнийг мэдрэх билгийн нүд чинь аль хэдийн сохорчээ. нүдээ сайн нээ, чи найман тул тийм ч онигор биш байх, хи хи.

найман гуай, эхлээд чи энд асуусан зүйлд хариулах гэж үз дээ.


Top
   
PostPosted: Aug.17.10 6:23 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
kerei wrote:
монголд тэгвэл МНТс өөр юу байгаан? МНТ өөрөө яг нарийн яривал уран зохиол талдаа бүтээл шдээ. наад уйгаржин монгол бичиг чинь арамей, согд, уйгар (нэгдсэн түрэг), найманаар дамжиж монголынх болсоныг бүү март. хоерт, наад уйгар чинь одооны уйгар (чантуу) огт биш, гол цөм нь огузууд байсан. огузын байркугийн гол хоер аймаг нь найман ба керей байв. эд одоо хасаг биш гэж үү.
гуравт, хасаг монголд нийтлэг үгнүүд хиргис, уулын алтай, тыва хэлэнд ч байдаг. тэр үгнүүдийг яг монгол гэж хэн баталсан бэ? эсрэгээр тэр үгнүүд түрэг биш болохыг чи яаж батлах бэ? хасаг тэргүүтэй кипчакад л нийтлэг байдаг гээд баруунтаа орших европжсон түрэгүүдийг жишээлэх хэрэг байгаамуу. европжсон тэдэнд байхгүй байгаан хасагийг монгол болгох үндэслэл болохгүй. харин ч монголчууд түрэгээс, биднээс авсан гэвэл үнэнд нийцмой. чи ер нь хумхын тоос хүртэл биднээс гаралтай гэж унгахаа боливол яасан бэ?

сав л хийвэл рашид ад дин гэнэ. хаа холын перс нөхөр байтугай уугуул түрэг монгол нь ялгаж мэдэхээ байсан тэр олон аймгийг монгол түрэгээр нь ялгаж яг харагдаач. наад юмаа баримт болгохоо боль гэж аль эрт хэлсэн байхаа чамд. би чамд амьдралтай маш олон жишээ хэлсэн, чи тоглоом болгоод өнгөрөөсөн. МНТ гэхэд яахаараа түрэг газар нутаг ба хүний нэрээр дүүрэн байдаг бэ? чи тийм язгуурын монгол мөн бол тэр нэрнүүдийг одоо хэрэглэх чинь яасан бэ? тэмүүжин нтр-с өөр хэрэглэж байгаа тохиолдол байгаамуу? их хуцвал чам мэтийн улсууд анхнаасаа түрэг байжаагаад сүүлдээ монголжсон байх шүү. чи ер нь цаад зардыхантайгаа хамаатан болохоо мэдэж байгаа биз дээ. төрөл арилжсан муу түрэг чинь, хи хи.

нэмж хэлэхэд нируныг монгол биш байсан гэдэгт чи бид хоер санал нэгдчихсэн байсан шдээ. одоо болохоор нируны харьяанд байсан албан, суанууд монгол болчихдог. чи ер нь өмнө хэлснээ мартаад байдаг уймраа нөхөр гүй юу. чи бүхнийг монгол болгох өвчтэй тул үнэнийг мэдрэх билгийн нүд чинь аль хэдийн сохорчээ. нүдээ сайн нээ, чи найман тул тийм ч онигор биш байх, хи хи.

найман гуай, эхлээд чи энд асуусан зүйлд хариулах гэж үз дээ.


kerei wrote:
монголд тэгвэл МНТс өөр юу байгаан? МНТ өөрөө яг нарийн яривал уран зохиол талдаа бүтээл шдээ..
Хэдийгээр уран зохиол маягаар бичигдсэн ч тэнд түүхийн үнэннийг гуйвуулсан юм огт байхгүй.Тэгвэл хасгуудад уран зохиол байтугай бичиг үсэг ч байхгүй шдээ.
Нагашы гэдэг үг чинь тэгвэл хиргис,уулын алтай ,тува хэлэнд байна уу тэгвэл.Нагачи гэж манж хэлэнд байдгийг чи мэдэхүү? Огуз, кипчак хоёр бол өөр өөр төрлийн улсууд.Хаана тэгж огузын хоёр гол аймаг найман ,керей гэж бичээстэй байна.Зохиогоод байна уу? Байрку аймгийг чинь эртний баяд аймаг гэдэгсэн биш билүү?Хатагин ,салжууд, боржигины эцэг мэдэгдэхгүй байсан ч Добу мэргэн,Алангоа хоёр язгуурын монгол улсууд биш үү? МНТ-д байдаг тэр нэрнүүдэд түрэг оролцоо байдаг байсан байж болно. байхгүй ч байж болно.Тэрнийг чи л лав баталж чадахгүй.Харин Хэрэйдэд л хятад нэрний оролцоо их байдгийг мэдэх юм.Жишээ нь Ванхаан ,Сэнгун. Ван хятадаар хан.Сэнгун гэдэг нь хятадаар Сяньгун буюу жанжин гэх мэтийн.
Зардыхан надтай хамаатан биш би таних ч үгүй таниад ч яах юм билээ.Би монгол хүн ,тэр хасаг хүн.
Чи бас нэг зүйлийг их мартах юм.13р зуунд монголд наймаа панз үсэргэж байсан манж хятадууд бүгд Чингисийн цэрэгт дайчлагдаад одоо тэдний үр удам Казакстанд байгаа гэдгийг.
:t1:
Чамаас нэг юм асууя.Халимаг болон шинжааны хэрэйдүүд өөрсдийнхөө нэрийг хэрээ шувууны нэрнээс гаралтай гэж үздэг.Бас сүлд тотем нь хэрээ юм.Чи үүнтэй санал нийлэх үү? Хэрвээ тэд түрэг байсан карга гэнэ биз дээ. :hi:


Top
   
PostPosted: Aug.17.10 6:56 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
kerei wrote:
чи ганц нагачи-с өөр үг мэддэггүй юм уу. өөр зөндөө олон нийтлэг үг байгаа шдээ. би чиний асуултанд дандаа бүрэн хариулдаг. чи болохоор өөртөө мушгиж болдог юманд л хариу бичдэг. чи эхлээд наад үгээсээ авахуулаад бусад бүх нийтлэг үг яг монгол байсныг батлаадах. хоерт, нируны санал нэгдсэн тухайд яагаад ганхийхгүй байнаа?
байрку заавал баяд байх естой юм уу, би эх сурвалжаа нэгд, медиа хэлбэрээр байхгүй учир, хоерт, хасаг хэлээр учир энд тавихгүй гэж хэд хэлэх болжаанаа? гуравт, 13р зууны панз үсэргэсэнээс илүүтэйгээр 20р зуунд монголд 120 мянган хужаа байж байгаад та нар илүү хятаджсан байх шүү. тэр үед хятад байлаа ч одоо үнэр үлдээгүй. харин чиний хувьд тун саяхны хэрэг явдал тул нуль хужаа үнэртэж байна. хэн нь илүү хужаажсаныг хөх тэнгэр ч хэлээд өгөх байлгүй.

Тэр хятадуудыг чинь эхлээд Барон, дараа нь Хатанбаатар бараг бүгдийг нь чинь алж хядаад хөөгөөд явуулсан ш дээ.Хятадын гамин цэрэг наймаачин данжаадууд урагшаа зугатааж одоогийн Чойрын \ГовьСүмбэр\хойд талын ууланд гүйцэгдэж тэнд маш том хядлага явагдсан түүхийг одоо болтол тэндхийн өвгөд хөгшид хуучилдаг юм.Гэхдээ мэр сэр нуугдаж үлдэж хоцорсон улс бий.Энэ тоо бол одоо казакстанд барилгачин хийж байгаа 500 мянган хятадын\албан ёсны тоо,цаана нь сэмхэн ажиллаж байгаа улсыг нэмбэл 700 мянга өлхөн хүрнэ.\ дэргэд бага тоо.хасгуудын дэргэд бол монгол хятадад хамгийн дургуй үндэстэн.Казакстаны сайтууд дээр хужаатай сууна гэсэн казакстан хүүхнүүд тоймгүй олон байгаашдээ.Чи тэгвэл эхлээд түрэг гэдгийг нь батлаадах.
Нируны тухайд тэд бол тухайн үедээ монгол байсан.Тухайн үед чи тунгус байсантай адил.
:lol:

kerei wrote:
"Чамаас нэг юм асууя.Халимаг болон шинжааны хэрэйдүүд өөрсдийнхөө нэрийг хэрээ шувууны нэрнээс гаралтай гэж үздэг.Бас сүлд тотем нь хэрээ юм.Чи үүнтэй санал нийлэх үү? Хэрвээ тэд түрэг байсан карга гэнэ биз дээ".

қарға хөх чонын энд хүрэхгүй ч гэсэн зарим талаараа одоо ч гэсэн хасагийн тотем шдээ. наадуул чинь одоо юу гэж карга гэхэв, аль хэдийн яг л чам шиг төрөл арилжсан юм чинь.

Тэгвэл яахаараа 13 р зуунд карга гэхгүй хэрээ гэж нэрлэж байсан байна? Хар хэрээ бол найманд ямар ч хамаа байхгүй. Хасгийн найман дотор хоол горьдож орж ирсэн хар хэрээнүүд \КараКерей\бол бий.Харин байгаль дээр боохойны хамтрагч гэж байгаа.Кият Керейт хоёр хамтарч Найман луу дайраа биздээ.Сонин юм. Чоно хэрээ хоёр хамтарч байхад тэд бас аргагүй юмдаа хөө. :haha:

kerei wrote:
"Би чамд дээр хэлсэншдээ.Түрэг болсон ч яахав гэж.Яагаад гэвэл түрэг чинь өөрсдөө монгол гаралтай гэдэгтэй чи өөрөө санал нийлээ биздээ.Тийм учир чи намайг түрэг гэж нэрлэсэн ч монгол болж байгаа юмдаа."

зөв хөө. гэхдээ жаахан залруулга хийе. монгол нь түрэг гаралтай юм чинь гэж ярь.

Түрэг нь монголоос гаралтай юм.Үүнийг хэлний шинжлэх ухаан бас баталдаг юм.

kerei wrote:
чи ганц нагачи-с өөр үг мэддэггүй юм уу. өөр зөндөө олон нийтлэг үг байгаа шдээ.

Тэгээд чамаас би тэр хиргис, горноалтай ,тува хэл дээр нагаш гэж байна уу гэдгийг асуугаад байна шдээ.Байхгүйшдээ.Чиний бөгсийг долоочих гээд байдаг Анатолийн туркуудад ч тийм үг байхгүй. :hehe:


Last edited by KOK NOGAI on Aug.17.10 7:55 pm, edited 6 times in total.

Top
   
PostPosted: Aug.17.10 7:19 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
"Тэгээд чамаас би тэр хиргис, горноалтай ,тува хэл дээр нагаш гэж байна уу гэдгийг асуугаад байна шдээ.Байхгүйшдээ".

байхгүй. тийм байлаа гээд монгол болчихгүй биз дээ. яагаад манжид байгаан? юуны төлөө нэг алтай гэж явдагийн? тыва, уулын алтай (яг үнэндээ уулын ойрдууд шдээ), хиргис хэл харин ч манжу-тунгусик шинжтэй шдээ. монголтой сүүлийн хэдэн зуунд л холилдсон болохоос биш урьд нь бараг холилдоогүй. тэгээд л жинхэнэ түрэг үгийг мэр сэр хадгалж байгаа болохоос биш аль ч талаараа эвенкууд мөн шдээ. түрэгийн гол цөм яах аргагүй одоогийн монгол нутаг ба дараа нь хасагтан байсан.


Top
   
PostPosted: Aug.17.10 8:01 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
kerei wrote:
"Бас уатхан буюу отгон гэсэн үг байна"

отгон гэдэг түрэг монгол хоеуланд нийтлэг үг. богд очирвааний хайрхан чинь түрэг монгол нэртэй шүү ингэхэд.

Уатхан гэдэг чинь Отхан буюу галын хаан гэсэн үгнээс гаралтай.Хасаг хэлэнд гал бол от.
Тэгвэл яахаараа отхан гэхгүй уатхан гээд байдаг нь сонин байгаа юм. байна.Зүй нь отхан л болмоор юм. Энэ юу хэлж байна вэ гэьэл хасгууд шууд монголын отгон гэдэг үгийг монголоос явсан хэрэйдүүдээр дамжуулан авчээ гэсэн дүгнэлт гарч ирж байгаа юм.За бас Богд гэдэг нэр түрэг болоод явчихлаа.Нотолгоогоо.
:hehe:

kerei wrote:
баталж ядаад байх юмгүй, тэр нэрс одоо ч гэсэн түрэгүүдэд байгаа, харин жинхэнэ язгуурын чам мэтэд байхгүй. энийг түүхийн алдаа гэх үү, ногай гуай?

Чингисийг шүтсэн түргүүд энэ тэндхийн сонингийн булангаас монгол нэр хайж олоод хүүхэддээ их өгөх болсон гэж дуулддаг юм.
:hihi:


Last edited by KOK NOGAI on Aug.17.10 8:07 pm, edited 1 time in total.

Top
   
PostPosted: Aug.17.10 8:06 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
"Хасгийн найман дотор хоол горьдож орж ирсэн хар хэрээнүүд \КараКерей\бол бий"

қаракерей бол найманд нагац талаараа нийлэх омог. өөрөөр хэрэйдүүд байхгүй гэдэгт санал нийлнэ. харин цаад гарлаараа хоеулаа нэг аймаг байсныг ардын үлгэр домог, түүх баримт нотолдог. хар хэрээ дан найманд хамаатай гэж хэн ч хэлээгүй, бүх хасагт хамаатуулаад хэлсийн. қарға тамырлы қазақ гэсэн хэлц үг байдгийг ахин давтахаас.


Top
   
PostPosted: Aug.17.10 8:16 pm 
Offline
Суу Алдарт Гишvvн
Суу Алдарт Гишvvн
User avatar

Joined: Jul.29.10 10:35 am
Posts: 145
kerei wrote:
сандарсандаа аль дивангарын үлгэрээ яриад унав, хөөрхий.

Керейгийн хамаатнууд. :lol:
Kazakstan DNA project
Y-chromosome records


12 23 15 10 13 18 11 12 12 12 13 29 O3a5-> kazak-> karakerei -> Oleg Halidullin

12 23 15 10 13 18 11 12 12 12 13 30 O3a5-> kazak-> karakerei -> Nurlan Boztaev


Top
   
PostPosted: Aug.17.10 8:29 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
язгуурын монголчууд байсан нутаг гэвэл гурван голын хэсэгхээн газар л байна. бусад нутагт цөм түрэгүүд байсан. чингис тэргүүтэй "альфа" бүлэг хүч авснаар өргөн далайцтай монголжилт явагдсан. яг нарийн яривал чингис өөрөө ч тунгусик байх магадлалтай. гэхдээ яахав, тооноор орж ирдэг "шар туяатаас" төрсөн нөхөдийн удам гэж үзэхүл түнгусик биш, язгуурын хэн нэгэн монголын үр байх илүү магадлалтай, лав л бодончарын удам биш. тэр үед монгол нутаг асар их түрэгжсэний нотолгоо гэвэл монггол гэдэг үг өөрөө түрэгийн мың (мынг), кол гэсэн нэрнээс үүсэлтэйгээс харагдана. монгол нэршилийг үүнээс илүү үнэмшилтэй тайлбарласан юм өдгөө хүртэл гараагүй. хараад байхад түрэгийн мынгколд үнэний хувь байх шиг.


Top
   
PostPosted: Aug.17.10 8:37 pm 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
"Шинжаанд та нар ч бас их хужаажсан улс даа.Ямар сайндаа л навтгар хятад байшингийнхаа дээвэр дээр өвс ногоо ургуулхав. Манай Алтайд бол хужаа тогтох ямар ч үндэс байхгүй юмдаг."

энэ ч саяхны асуудал, бүүр 1900 наяад оных. тэр хүртэл шинжаанд хэдхээн хужаа, манж байсан шүү. лав л монголын 120 (нийтдээ 600 гаруйхан мянга хүн амын!) мянга гэсэн харьцаанд хүрээгүй. хорь гучхан жилийн дотор цус нь бузартаад ирэх улсууд лав хасаг биш. тэгэхээр хасагууд хужаажлаа гээд бүү санаа зовино, өөрийгөө л хичээ.


Top
   
PostPosted: Sep.05.10 11:42 pm 
Offline
Партизан Гишvvн
Партизан Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.20.10 2:49 am
Posts: 326
Айн-Жалудын домог


Айн-Жалудын тулалдаанд эрсэдсэн монгол дайчдын дурсгалд

Б.Номинчимэд

Дурсахын учир

Одоогоос яг 750 жилийн өмнө 1260 оны 9 дүгээр сарын гурванд өнөөгийн Изриалын Назарет хотын баруун өмнөд хэсэгт, Палестиний хилийн ойролцоо байх Айн-Жалуд хэмээх газарт монголын багашиг арми Лалын ертөнцийн нэгдсэн армид бут цохигдон, хэдэн мянган монгол эрс, түүний дотор Их Монгол гүрний Найман аймгийн домог болсон баатар жанжин Хит Бух тэрхүү газарт үүрд нойрсожээ.

Ийнхүү бүтэн жарны туршид гудайж үзээгүй монгол цэргийн туг энд анх удаа гудайж, ялагдаж үзээгүй монгол дайчид энд анх удаа ялагдлын гашууныг амсчээ. Маш олон түүхчид Айн-Жалудын тулалдааныг анх удаа монголын түрэмгийлэлд няцаалт өгсөн, Лал, Арабын ертөнцийг аварсан түүхэн ач холбогдолтой тулалдаан хэмээн үнэлдэг нь үнэний хувьтай юм.
Чингис хаан Хорезмыг дайлж байхад өнөөгийн Афганистаны Бамаян мужид Шихихутагын удирдсан гурван түмэн цэрэг Желал-ад-Диний цэрэгт бут цохигдсоныг “монголчуудын анхны ялалдал” хэмээн зарим түүхчид тооцдог нь буруу. Учир юун гэвээс хэдийгээр Бамаянд Шихихутагийн цэрэг томоохон хохирол амссан ч энэ нь Хорезмийн дайнд үндсэн эргэлт болох хэмжээний үр дагавартай байж чадаагүй бөгөөд Бамаяны тулалдаан нь Монголын арми Хорезм, Ираныг байлдан дагуулах ерөнхий стратегийн зөвхөн нэг хэсэг нь байсан билээ. Бамаянд ялагдсанаар монголын арми зогсоогүй, харин ч Чингис хаан цохилтын хүчээ улам шаргуу, чанга болгож, биеэр цэрэг удирдан Желал-ад-Динийг мөшгөсөн Инд мөрний алдарт тулалдаанд түүнд сүүлчийн амин чухал цохилт өгсөн.
Харин Айн-Жалудад монголын баг цэрэг цохигдсоноор Арабын ертөнц бүхэлдээ, Мисир орон монголын довтолгооноос аврагдаж, түүхийн хүрд огт өөрөөр эргэж эхэлсэн гэж үзэж болох юм. Энэ тулалдааны дараа Мисир рүү чиглэсэн Монголчуудын довтолгооны чиглэл нугараад зогсохгүй Сири, Палестинийг бүхэлд нь алдаж, Евпрат мөрний зүүн эрэгт ухарч гарсан юм.
Түүхийн янз бүрийн эх сурвалжуудад Айн-Жалудад хоёр талаас учирсан цэргийн тоог харилцан ихээхэн зөрүүтэй бичиж тэмдэглэсэн байдаг. Араб, Персийн түүхчид ихэвчлэн хоёр талын хүчний харьцаа ойролцоо буюу тус бүрдээ 15 – 20 орчим мянган цэрэгтэй байсан гэдэг. Википедиа зэрэг лавлахуудад бол тус бүрдээ нэг түмэн цэрэгтэй байсан гэх. Монголчууд 20 000, мамлюк-түрэгүүд 25 000 байсан гэсэн тоо ч тааралдаж байсан.
Юутай ч Хит Бухийн арми багадаа 10 000, ихдээ 15 000 орчим байсан гэдэг дээр олонхи түүхчид ам нэгдсэн байна. Энэ түүхийг нарийвчлан судалсан Иерусалимын Еврейн Их сургуулийн профессор Рювен Амитай Хит Буха 12 000 цэрэгтэй байсан гэжээ.
Хүлэг хаан Сириэс буцахдаа Хит Бухад нэг түмэн цэрэг үлдээсэн гэх бөгөөд дээр нь Гүрж, Армений туслах цэрэг 1000 орчим, мөн монголчуудад дагаар орсон Сирийн Айюбидуудын цэргүүд, хунтайж Муса, Хасан нар цөөн тооны цэрэгтэйгээ хүч хавсарч байсан гэхээр дээрх тоо нэлээд бодитой болов уу.
Профессор Рювен Амитай Мамлюкийн султан Күтүз Киараас монголчуудыг тосон 12 000 цэрэгтэй гарсан гэжээ. Киарын Айюбид султаны мамлюк армийн хүч өмнө нь 12 000-аас хэтэрч байсангүй гэснийг үндэслэсэн бололтой. Гэвч энд зарим нэгэн хүчин зүйлийг тооцож үзэх хэрэгтэй юм. Монголчууд 1259 онд Багдадыг унагаж, Сирид довтлон Сирид оршиж байсан Айюбидийн угсааны гурван ханлигийг буулгахын нь буулгаж, бут цохихыг нь бут цохиход монголчуудын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй лалын үй олон дайчид эцсийн тулгуур цэг хэмээн найдвар тавин Мисирийн зүг дүрвэцгээсэн гэдэг. Ялангуяа кипчак Бибарсын удирдлаган дор Сирид байсан бахричуудын үлэмжхэн хүч ч Күтүзтэй 1260-аад оны эхэээр очиж нийлжээ. Тэгэхээр Күтүзийг Киараас 12 000 цэрэгтэй гарсан гэсэн тоо ихээхэн эргэлзээтэй. Мөн Күтүзийг Киараас гаран Салихая руу хөдлөх үед Алеппогийн эзэн асан Ан-Насир Юсуфийн цэргийн үлдэгдэл очиж нийлсэн байдаг. Сири дэх Айюбидийн султанууд нь Хүлэгийн цэрэгт хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж чадах хэмжээний цэргийн хүчтэй байсан гэхээр тэдний хүч нэг хоёр арван мянгаар тогтохгүй байсан гэсэн үг юм. Энэ мэт хүчин зүйлээс үзэхэд Күтүзийн арми юутай ч багадаа монголчуудаас 2-3 дахин хүчтэй байсан гэх магадлал бий юм.
Гумилев, Салих зэрэг Өрнийн түүхчид хүчний хувьд хоёр тал харьцангуй хол зөрөөтэй, монголчууд 15 000, мамлюк-түрэгүүд 60-65 000 орчим байсан гэжээ. Арабын түүхч Ибн ал-Давадари Айн-Жалудад мамлюк-түрэгүүд монголчуудаас тооны хувьд үлэмжхэн давуу байсныг хүлээн зөвшөөрсөн бол Монголын түүхч Ж.Бор Айн-Жалудад монголчууд арав дахин их хүчтэй дайсантай тулгарсан хэмээн бичсэн байх.
Ийнхүү нэг түм орчим монгол дайчид, эрэлхэг дайчин баатар Хит Буха ноёныхоо тугын дор, цөөн тооны холбоотны хамтаар Айн-Жалудад үлэмжхэн хүчтэй, үхэх сэхэхээ үзэхээр ирсэн шийдэмгий, монголчуудтай угсаа гарал ч ойролцоо байж мэдэх түрэг цусны Күтүз, Бибарс нарын цэрэгтэй эх нутгаасаа 6000 км-ын алсад эрслэн тулжээ.

Лалын тэнгэрт аянгын үүл хуралдав.

1258 оны 2 дугаар сарын 13-нд Хүлэг хааны дайчдын өмнө Багдад эрхгүй хүчин мөхөсдөж сөгдөв. Хүлэг хаан Багдадын Халифыг алт мөнгөний зооринд хоол ундгүй хорьж, алтаар хооллож, мөнгөөр ундаалахыг зөвлөн даажигнав. Таван зууны туршид хэн ч халдашгүй хэмээгдэж байсан Багдадын уналт нь лалын ертөнцийн тэнгэрт аянга болон нирхийж, харин христийнхэний хувьд дорноос Христүүдийг ивээгч наран мандсан мэт сэтгэгдэж байжээ. Армяны түүхч Киракос “Энэ хот ховдог шунахай аалз мэт цадаж ханахыг мэдэхгүй, хэдэн зууны туршид ертөнц дахиныг хоослон залгиж байв. Цус асгаруулсныхаа төлөө, эзэрхэг түрэмгий байсныхаа төлөө, их нүгэл хилэнцийнхээ төлөө Багдад хот ийнхүү тэнгэрийн хилэнгээр цээрлэл хүлээсэн нь энэ буюу” хэмээн бичиж байжээ. Европын христ ертөнцийн хэдэн зууны мөрөөдөл болсон Ариун газрыг чухам одоо л Хүлэг хаан тэдэнд чөлөөлж өгөх нь хэмээн баярлаж буй билээ. Багдадын уналтын өмнө Хүлэг хаан Лалын ертөнцийн хар дарсан зүүд болоод байсан Уулын өвгөнийг ичээнд нь дарж билээ.
Хүлэг хаан төд удалгүй их цэргээ дагуулсаар Евпрат мөрнийг гэтлэв. Алеппо 1260 оны эхээр унав. Алеппо орчмын олон цайз хэрэм, хот балгад монгол цэргийн гарт дараалан нурав. Гэвч Хүлэг хаан монголд Их Хаан Мөнх нас барсан, түүний ширээ залгамжлалын асуудал төрсөн ах дүү нь болох Хубилай, Аригбөхийн хооронд иргэний дайны хэмжээнд тулж очсоноос гадна өөрийнх нь хамаатан Алтан ордны хаан лал шүтлэгтэй Бэрх лалын ертөнцийн голт зүрх болсон Багдадыг унагаж, лал шүтлэгтнүүдийг хавчсанд дургүйцсэн, мөн Кавказын бүс нутгийг булцаацалдан умард хил дээр аюул занал дуудах болсоноос үүдэн буцжээ. Тэгэхдээ Тугынхаа жанжин Хит Бухаг нэг түмэн цэргийн хамт Сирийн амбан захирагчаар үлдээж, Сири төдийгүй Мисир орныг хүртэл дайтан авах үүрэг өгсөн байна.
Төд удалгүй Хит Буха жанжин урагшлан Хомс, Баалбек зэрэг хэд хэдэн томоохон хот, цайзуудыг ээлж дараалан авч, Дамаст тулж иржээ. Дамаскт түр хоргодоод байсан Алеппогийн султан ан-Насир Юсуф зугтаж, Дамаск бууж өглөө. Хит Бухын цэргүүд султан Насирыг элдсээр өнөөгийн Газын зурваст гүйцэж олзлон иржээ. Сири, Палестин орон үндсэндээ Хит Буха ноёны мэдэлд оров. Тэнгисийн эрэг дагуух Сидон, Тур, Акра хотууд, тэдгээрийг дагасан бяцхан зурвас болон Трифолын эрэг орчмын газар Загалмайтнуудын мэдэлд байжээ.
Ийнхүү 1260 оны дунд үе гэхэд Лалын ертөнц бүхэлдээ сүйрлийн ирмэгт тулж ирлээ. Тэдний сүүлчийн найдвар, горьдлого нь Мисирийн мамлюк-түрэгүүд болоод байв.
Чухам ийм эгзэгтэй үед уг тулалдаан болжээ.

Түүхийн хүрдийг өөр тийш нь эргүүлсэн увиагүй Баронуудын урвалга

Хит Буха ноёнтон өнөөгийн Изриалын зүүн хэсэгт орших Баалбек хотод буудаллаад байлаа. Ойрхи Дорнод, Бага Азийн христ шүтлэгт хаад, темплиер баронууд, хүссэн ч, эс хүссэн ч монголчуудын холбоотон болов. Учир нь тэдний дайсан нь Лалын ертөнц. Загалмайтнууд дөрвөн ч удаагийн аян дайнаараа, бүхэл европ даяараа хөтлөөд ч Ариун газраа чөлөөлж авч хүч хүрсэнгүй, харин Хүлэгийн довтолгоон нь тэдэнд шинэ найдварын наран болж байсныг дээр дурдсан. Арабуудын хувьд Газар дундын тэнгисийн зүүн эрэг, Трифол орчимд бэхэжсэн Загалмайтнуудын түшиц газрыг ховх цохихоор байдгаараа чардайж байсан цаг.
Хит Буха ноёны дүр төрх ер бусын эрхэмсэг бардмаар төсөөлөгддөг юм. Эртний язгуур сурвалжит Армений ван Хетум болон Антиохын ван VI Бехоменд нараар бараа бологчоо хийж эртний Дамаск хотын гол хаалгаар хүндтэй залран орж яваа ихэмсэг Хит Буха ноён, Газаас олзлогдож ирсэн, алдар цуут Саладины ач ан-Насир Юсуф султаныг өмнөө сөхрүүлчихээд орон нутгийн Загалмайн шашинт баронуудыг хүндэтгэн барьж өгсөн нүсэр том сэрүүн асарт тухлан суугаа сүрлэг Хит Буха... Гэтэл Хит Буха ноён бол Хүлэг хааны олон түмтийн ноёдын л нэг нь байсан. Харин Хүлэг хаан бол Монголын Их эзэнт гүрний зөвхөн нэг жигүүрийн эзэн байсан билээ. Тэгэхээр тухайн үеийн Монголын Их эзэнт гүрний сүр хүчинг зөвхөн их далай, уудам огторгуйтай л эгнэж зүйрлэн байсан нь, монголчуудын эсрэг сөрөх нь үхэх хулгана муурын сахлаар оролдож буйтай ялгаагүй мэт төсөөлөгдөж байсан нь ч аргагүй юм. Энэ үе бол Монголын эзэнт гүрэн аль хэдийнэ дээд оргил цэгтээ хүрч, эцсийн эрчиндээ орчихоод байсан үе ажээ.
Аливаа түүхэн эргэлтэнд санамсаргүй мэт, тун ч ялимгүй мэт үйлдэл гол оньс болон түүхийн хүрдийг эсрэг зүгт хөдөлгөчихдөг тохиолдол бий аж. Учир юун гэвээс, Сидоныг “Урт хөлт” Жульен хэмээх франк эр захирч байжээ. Ер тухайн үеийн Европын баронууд балмад түрэмгийгээрээ, дураараа дургидгаараа зард гарсан, Жульен ч тэднээс огтхон ч дутахааргүй байж.

Монголчуудын очсон газар бүр дэг журамд орж, аливаа дураар үйлдэх явдал хантайрагдан хазаарлагддаг байсан тэр л жаягын дагуу Сири, Палестинд монголчууд орсны дараа тэнд шинэ дэг журам бий болж, өнөөх цадиггүй баронууд дураар дургиж чадахгүйд хүрчээ.
Нэгэн өглөө Хит Буха ноёнтон итгэмээргүй тун хачирхалтай мэдээ хүлээж авчээ. Нөгөөх холбоотон баронууд нь Хит Бухын цэргийн нөөц агтны цэргийг алаад, туугаад явчихаж.., дээрэмдчихэж гэнэ. Урьд өмнө монголчуудад дайсан хаяанд байхад холбоотныхоо цэргийн агт руу хуруу дүрж байсан ийм хөгийн явдал огтоос тохиолдож байсангүй. Итгэхэд нэн бэрхтэй. Хамгийн адгийн урвагчид л ингэх биз. Гэтэл тухайн нөхцөлд урвана гэдэг зүгээр л сүйрэл рүү өөрөө гүйгээд очиж буйгаас ялгаагүй байж. Монголчуудаас урваж боллоо гэхэд Мамлюкуудаас өршөөгдөхгүй нь нэн ойлгомжтой. Хит Буха ноёнтон энэ явдалд итгэсэнгүй. Тэгээд ач хүүгээ 200 цэрэг дагуулан Жульенд том эндүүрэл болсныг хэлж, агт морьдоо буцааж авхуулахаар Сидоны зүг илгээжээ. Харин Жульен бол хулгайлах гэж хулгайлсан, дээрэмдэх гэж дээрэмдсэн тул “Өө, уучлаарай, энэ агт монголчуудынх байсан юм уу” хэмээн юу ч гэж хэлэх билээ. Хулгайч хүн хулгай хийхгүй бол санаа амарч тайвшран нойрсож чаддаггүй шиг л рефлексдээ хөтлөгдөөд хусчихсан юм чинь.
Ичсэн хүн хүн ална гэгчээр “Урт хөлт” Жульен Хит Бухын ач хүүг /зарим түүхчид хүү гэсэн бий/ дагалдагсадын хамт нударч орхиод хулгайлсан агтаа далайн эрэг дагуулан Акра руу хөөлгөчихжээ. Үнэ хүргэх гэж тэр. Гэхдээ хэнд гээч... Өөрсдийнх нь мөнхийн дайсан Мамлюкүүдэд. Тэдэнтэй Акра болон Турийн баронууд ч хуйвалдсан байна. Янхан мөнгөө авч л байвал хэнтэй, хэзээ, хаана гэдэг нь хамаагүй гэдэг шиг хулгайч хүнд бол үнэ хүрч л байвал хэнд, хэзээ, хаана зарсан нь хамаагүй билээ.
Монголчуудын хувьд байж боломгүй мэт энэ явдалд гэлмэн цочирдсон Хит Буха ихэд хилэгнэн ноёнтон цэргээ авч Сидоныг бүслэн байлдав. Хэдийгээр “Урт хөлт” Жульен балмад, журамгүй эр ч бас эрэлхэг рыцарь байж. Хотоо сүрхий хамгаалж, эцэст нь ойр дотныхноо авах усан онгоцонд суун Киприйн зүг зугтжээ. Монголчуудад тухайн үед усан онгоц байсангүй тул араас нь мөшгиж чадсангүй, харин Сидоныг нь эвдлэн сүйтгэж, галдан шатааж орхижээ.
Ойрхи Дорнод дахь Христын шашны нэгэн тулгуур болж асан Сидоны үнс Акра хийгээд Турын баронуудад таалагдсангүй.

Мамлюк-түрэгүүдийн эцсийн эрс шийдвэр

Энэ үед Хүлэг хааны ихэмсэг бардам үгтэй захидал хүлээн авсан Мисир орон үймэн сандралдаж байв. Хүлэг хаан тэрхүү захидалдаа “Дээд тэнгэрийн зарлигаар Монголчууд хүрэлцэн ирлээ. Биднийг сөрсөн бүхнийг няц дарна, та бүхэнд биднийг эсэргүүцээд үхэх, эсвэл бууж өгөх хоёрхон зам бий. Зугтан зайлах зам байхгүй, учир нь Тэнгэрээс тэгэж заасан юм” гэжээ. Мөн боол байгаад эзнээ алж, урвалгаар их суудалд хүрсэн султан Күтүзыг мамлюк-боол гаралтайг нь дурдаж, боол учир эзнийхээ өмнө бушуу хурдан нүглээ наминчлахыг тушаасан байна.
Күтүзын цэргийн зөвлөл бүтэн долоо хоног хуралдаж, бууж өгөх, сөрөн босох эсэх дээр санал зөрөн удтал маргалджээ. Өөрийгөө ялагдан сүйрсэн Хорезм шахын угсааны хүн гэж тооцдог Күтүз болон монголчуудад өмнө нь олзлогдож, бас цэрэгт нь алба хааж байгаад Ливант руу боол болон зарагдаж, түмэн бэрхийг туулж байсан Бибарс нар тулалдаад үхье гэдэг дээр тууштай байсан байна. Эцэст нь Сирийн зарим хотууд бууж өгсний дараа ч монголчуудын өршөөл энэрлийг аваагүй, хядагдсан гашуун түүх тэднийг нэгэнт л үхэхээс хойш бууж өгч алуулснаас сэлмээ бариад тэмцэж байгаад алуулсан нь дээр юм гэсэн шийдвэрт хүргэжээ.
Монголчуудтай тулалдая гэсэн шийдвэрт хүргэхэд Акрагийн рыцариудын илгээсэн элчийн мэдээ ч нөлөөлсөн биз. Монголчуудын дэглэмд дургүйцэж, бас ч дээр нь Жульен цохигдож, Загалмайн Сидон хот унасанд хорссон тэдгээр баронуудын элч Күтүзэд “Христийн үнэнч зарц нар монголчуудтай тулалдахад, та бүхэнтэй хамсахад бэлэн” гэсэн утгатай үг авч очжээ. Олзоо булаалдан хэмлэлдэх чоно, цөөвөр хоёр шинэ ирсэн барнаас олзоо харамлан хамтарч буй шиг л юм болж.
Мамлюкуудын олонхи нь кипчак, түрэг угсаатай, цус халуун, оргилуун, дайнч шийдмэг эрчүүд байв. Тэр ч бүү хэл тэдний дотор Алтан ордны улсаас янз бүрийн шалтгаанаар дүрвэж очсон язгуурын монголчууд ч байлцсан гэдэг. Мисирийн хамгийн сүүлчийн Айюубидийн хатан нь ч мөн монгол-түрэг гарвалтай Шаграт гэгч байсан аж.
Ингээд Күтүз Сири, Палестинаас монголчуудын цохилтоос зугтаж ирсэн цэргүүдээр үндсэн хүчээ зузаатгаад монголчуудыг эх нутаг дээрээ биш өмнөөс нь тосч тулахаар Киараас хөдөлжээ. Синайн цөлийг туулж, Газ руу орж ирэхэд тэнд Байдар ноёны удирдсан Хит Бухын толгойн сэргийлэх анги хүлээж байв. Даанчиг цөөхүүлээ байсан Байдарын цэргийг хоромхон зуур нөмрөн авч цохин, цөөхөн ч болсон монголыг ялсандаа мамлюкуудын дайны урам зориг нь бага ч атугай сэргэжээ.
Баалбект байсан Хит Буха ноён мамлюк-түрэгүүд Синайн цөлийг гатлан Газад орж ирж буй мэдээг Байдараас хүлээн аваад цэргээ жагсаан яаравчлан тосчээ. Тэрбээр Назарет хүрч, тэндээсээ тунгалаг булаг урссан, агт морины бэлчээр сайтай Айн-Жалудыг сонгон авч мамлюкуудыг тэнд тосон цохихоор хүлээв.
Хит Буха ноён Газын баруун эрэг мамлюкуудтай ясны дайсагнагч христийн рыцариудын эзэмшилд буй тул Күтүз яагаад ч баруун эргээд явахгүй, тэд зөвхөн Синайн цөлийг халз туулах ба цөлийн захад байх энэхүү ус, бэлчээртэй газрыг зорих болно, цөлийг туулж, агт морьд нь сульдсан байна гэж тооцоолжээ. Өөр хэн ч байсан ингэж л тооцох болно. Агт морины туулах чадвар гэдэг цэрэг армийн хувь заяаг голлон шийдэж байсан үе билээ. Тэрхүү Айн-Жалуд нь Монголын морьт армийн хувьд цэргээ дэлхэн байрлуулж байлдахад зүүн жигүүрийг нь уулс хамгаалж, баруун болон төв хэсгээрээ намхан толгодтой нь янз бүрийн маневр хийхэд нэн тохиромжтой газар байжээ.
Харин энэ завсар Күтүзтэй Акрагийн рыцарууд холбоо барьж, тэднийг Акрагийн цайзынхаа дэргэд тосч, цэрэг армийг нь амрааж, жанжид, султануудыг нь цайлж дайлаад зогсохгүй мөнөөх дээрэмдсэн Хит Бухын цэргийн нөөц агтыг өндөр үнээр худалджээ. Тэгээд зогсохгүй хэрвээ монголчуудыг ялсан тохиолдолд тэдний агтыг эргүүлээд хямд үнээр худалдаж авах яриа хэлцээ ч хийсэн гэдэг.
Ийнхүү монголчуудын хувьд огтхон ч төсөөлөөгүй үйл явдал болов. Хит Буха ноён рыцарь баронуудыг олзны төлөө холбоотныхоо морийг хулгайлж, дээрэмдэж болдгыг чүү ай гэж нэг ухаарсан ч харин өчүүхэн олзны төлөө дайсантайгаа нэг өвөр түрийнд орж, холбоотныхоо араас хутга шаадаг гэж огтхон ч төсөөлөөгүй, ерөөс монголчуудын хувьд тийм увиагүй урвалга санаанд нь ч багтахгүй байсан нь түүхэн үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэжээ. Акра, Турийн баронуудын энэхүү урвалгыг увиагүй шинжийг Л.Гумилев ихэд эгдүүцэн бичсэн нь бий.
Ингээд агт морьдоо сэлбэж, хоол хүнсээ базааж, сэргэж авсан мамлюкуудыг Айн-Жалудад ирэхэд Хит Буха ноён нөөц агтгүйн дээр Баалбекаас багагүй хол аян туулж ирээд цэрэг агтаа хангалттай амрааж ч амжаагүй байжээ.

Амь өрссөн тулаан

Тулалдаан 1260 оны 9 дүгээр сарын 3-ны үүрээр эхэлжээ.
Зарим түүхчид эхэлж Күтүз монголчуудтай тулж, ихэд цохигдон ухарсан ба Бибарс цэргээ аван отоонд байсан газар луу монголчуудыг дагуулж очсон, ингээд монголчуудыг хоёр талаас нь бүсэлж ялсан гэдэг. Ази, Европод Монголчуудын олонтаа хэрэглэж байсан, тухайлбал 1217 онд Зэв ноён Ферганд Хорезмийн шахын эсрэг, 1221 онд Зэв, Сүбээдэй хоёр Кура голд Гүржийн рыцариудын эсрэг, 1223 онд Кальк голын хөвөөнд Оросын вангуудын нэгдсэн армийн эсрэг, 1241 онд Лигницэд Байдар, Хадаан нар II Хенри вангийн удирдсан европын нэгдсэн арми, Шйао голын эрэгт Сүбээдэй, Батхаан нар Унгарын VI Бела вангийн эсрэг амжилттай хэрэглэсэн отон байлдааны уламжлалт аргыг мамлюк-түрэгүүд монголчуудын өөрсдийнх нь эсрэг анх удаа амжилттай хэрэглэсэн гэж үздэг байна.

Бүтэн жарны турш Ази-Европыг донсолгосон монголын морьт цэргийн тактикийг энэ зуур дайснууд нь хангалттай судалж мэдсэн нь тодорхойн дээр монголын армид алба хааж байсан авьяаслаг Бибарс жанжин уг аргыг монголчуудаас маш сайн суралцсан байх тал бий.
Харин Изриалын түүхч Рювен Амитай анхлан Бибарс Монголчуудтай тулсан гэжээ. Юутай ч хүчний харьцаа багадаа хоёр, ихдээ 10 дахин их зөрөөтэй байсан ч урьд өмнө ялагдал гээчийг огтхон ч амсаж үзээгүй, ялагдлын тухай ойлголт ч байхгүй монголчууд өөрсөддөө даан чиг их итгэлтэй байж. Чингис хаан болон түүнийг залгамжлагчдын аян дайны түүхэнд монголчууд ямагт өөрсдөөсөө илүү хүчтэй, зарим тохиолдолд бүр хэд дахин их хүчтэй дайсантай тулалдаж, ямагт ялж дийлж ирсэн тул Хит Буха болон монгол дайчдын хувьд мамлюк-түрэгүүдийн цэргийн тоо нэг их сонин байгаагүй нь лавтай.
Ингээд Монгол дайчдын гань галзуу довтолгоон эхэлж, эхэндээ Бибарс бараг олзлогдох шахжээ. Монголчуудын баруун жигүүрийн цэрэг мамлюкүүдийн зүүн жигүүрийн хумин цохиж, тэднийг зугтахад хүргэжээ. Күтүз, Бибарс хоёр ихээхэн чармайлт гарган байж задарсан цэргийнхээ жагсаалыг дахин цэгцэлж эргэн сөрөг дайралт хийсэн боловч монголчуудын мохошгүй зориг тэдний сөрөг дайралтыг няцаан, дахин довтолсноор мамлюкүүдын хувьд ялагдал тун ойрхон иржээ. Гэвч сунжирсан энэ тулалдаануудад сэлбэх хүчгүй болсон монгол цэргийн агт морьд сульдаж, харин монголчуудын нөөц агтаар сэлбэсэн мамлюк түрэгүүд дахин цэргээ эмхэлж чаджээ. Кутуз “Өө Ислам, Аяа Аллах” хэмээн Аллах тэнгэртээ чанга дуугаар залбиран тусламж хүсэж, “Зугтсан ч үхнэ, тэгэхээр нэр төртэй тулалдаад үхэцгээе” хэмээн сандарч үймсэн цэрэг дайчдаа зоригжуулж, уриалж байжээ.
Монголчуудын хувьд одоо нөхцөл байдал хүндрэх шинжтэй болов. Яг ийм эгзэгтэй мөчид монголчуудын зүүн жигүүр болж байсан монголчуудад дагаар орсон Сирийн Айюбидийн султан Муса цэргээ аван зугтаж одсоноор тулалдааны хувь заяаг нэг мөсөн эргүүлж орхив. Бибарс шилдэг цэргээрээ эзгүйрэн хоосорсон монголчуудын зүүн жигүүрийг хумин, бүсэлжээ.

Хит Буха ноёны омог бардам төгсгөл

Тулалдааны хувь заяа нэгэнт тодорхой болов. Хит Буха ноёны зарим шадрууд зугтан амь гарах боломж бий талаар хэлэхэд Хит Буха ноён хүлээж авсангүй. Тийнхүү “Зугтаж, дайсанд ар нуруугаа харуулж, хойч үедээ ичгэвтэр болохгүй. Монгол цэргийн сүр золбоог хэдийгээр ялагдсан ч гэсэн муу нохой шиг сүүл хавчин зугтаж гутаахгүй. Эзэн хаандаа үнэнч эр цэргийн ёсоор эрслэн тулалдана. Хожим хойно хэн нэгэн нь энэхүү тулалдаанаас амь гарч Эзэн хаанд маань хэл хүргэлээ гэхэд намайг эзнийхээ алдрыг гутаан шившгээ тарьж эргэж дутаасан хэмээн бүү хэлэг. Эргэн дутаадан цэрэг эртэй хэмээн Их эзэн маань бүү сэтгэл чилээрхэг. Энд миний цэрэг ялагдсан хэмээн эзэн минь сэтгэлээр бүү гутраг. Миний үхлийг, миний ялагдлыг эзэн хаан маань цэрэг дайчдынхаа гэргий нар нэг жил жирэмслээгүй, адуун сүргийнхээ гүүг нэг жил унагалаагүй хэмээн бодог” гэж хариулаад “Хүлэг хааны минь алдар бадраг” хэмээн уриа хашгиран дайран оржээ.
Хит Бухаг ганцаараа мянган дайчин шиг эрэмгий тулалдсан хэмээн тэр үеийн түүх бичээчид тэмдэглэж үлдээжээ. Монгол цэргийн туг дайсанд олзлогдоход ойрхон болсныг хараад Хит Буха тугийнхаа цэргийг аврахаар дайсан руу дайрчээ. Ийн цавчилдаж байтал морь нь суманд оногдон унасан байна. Хэдий явгарсан ч Хит Буха хэнийг ч өөртөө ойртуулахгүй илдээ салхи мэт эргэлдүүлэн галзуу арслан барс шиг тулалдаж, монгол дайчныг мохоож, алдар хүртэх гэсэн маш олон мамлюк-түрэгийн баатар эрийг цавчлан хаялжээ. Урьд өмнө өч төчнөөн дайн тулаанд орж, олон шилдэг дайчидтэй илд зөрүүлж явсан Кутуз болон Бибарс нар ийм аймшиггүй зориг, чадал төгс дайчныг харж, заавал амьдаар нь барихыг цэргүүддээ тушаасан байна.
Мамлюк харваачид Хит Бухын тахимыг нь нуга харван сөхрүүлж байж сая нэг дарж авчээ.
Дунд сургуулийн сурагч саваагүй сониуч хүүхэд байхдаа Хит Буха ноёны энэхүү эрэлхэг бөгөөд эмгэнэлт төгсгөлийн тухай номоос уншаад ихэд сэтгэл хөдлөн, түүнээс хойш олон жилийн туршид алдарт Хуралажын гянт илдээ чийрэг чанга гартаа атгаад сөхрөн суусан ч чивчиртэл татсан хуурын чавхдас мэт нуруугаа цэхлэн, тойрон шавсан үй олон мамлюк дайчдыг бүргэдийнх мэт ширүүн хурц харцаараа нэвт шувт шөвөгдөн харж буй буурал үс нь салхинд хийсэх өвгөн дайчны дүр төрх үе үе сэтгэлд сэрхийн орж ирдэг бөлгөө. Сайн зураачсан бол зурахсан. Яг л Репин Тарас Бульбаг зурсан шиг.
Н.Гоголийн “Тарас Бульба” хэмээх яруу сайхан тууж шиг сайхан тууж бичиж, Хит Буха ноёны алдрыг дуурсгахсан гэсэн мөрөөдөл олон жил цээжинд уяатай явдаг юм. Дайсны бүслэлтээс гарахаар амь өрсөн давхиж явах зууртаа тамхины нь түнхэг гээгдэж унасанд “Байз, энэ муу сайн Ляхуудад тамхиныхаа түнхэгийг ч үлдээхгүй шүү” хэмээн мориноос бууж, сахлаг ургасан өвс ногоон дотор эрж тэмтчих зуур тал талаас нь гэнэт 30 орчим лях цэрэг гарч ирээд Тарасын чийрэг чанга мөрнөөс нь зууран ноцолдов. Өвгөн Тарас хэдэнтээ мөр цээжээ сэгсэрч үзээд, дийлсэнгүй, “Ай яа, уулыг цас, эрийг нас даржээ” хэмээгээд гаслан уйлав. Тарас залуудаа тийн мөрөө сэгсэрхэд нь түүний хүчирхэг мөрнөөс нь зууралдсан ямар ч чийрэг эрчүүд хадуурын эрэнд өртсөн тариан түрүү мэт ханаран шилбүүрдүүлэх бөлгөө хэмээн Гоголь эрэлхэг Тарас өвгөний дүрийг уран яруугаар дүрсэлсэнсэн.
Монголын Эзэнт их гүрний жирийн нэгэн түмтийн ноёны энэхүү дүр бол яагаад ч Запорожийн тэрхүү хасаг атаман эрийн дүрээс дутах учиргүй.
Хит Буха ноён тэр үед лавтай 60 орчим настай, магадгүй 60 насыг нэлээд давсан ч байж магадгүй байх учиртай. Яагаад гэвэл Сидон руу ач хүүгээ алдсан агтныхаа араас явуулж гэхээр...


Image
Image
Image


Top
   
PostPosted: Sep.06.10 12:11 am 
Offline
Гавшгай Гишvvн
Гавшгай Гишvvн

Joined: Jul.25.10 10:59 am
Posts: 133
султан бейбарс одоогийн казахстаны атырау муж хавьцаа төрсөн кипчак хүн.
харин энд запорожийн хасаг гэх шиг сонин сонин андуурал яваад байна. тэд хасаг биш ээ, козак буюу казакууд.

Найманы жанжид, баатарууд өөрсдийгөө буха буюу бух гэж нэрийддэг байв. уг нь жинхэнэ нэр нь кетбұқа лдаа.


Top
   
PostPosted: Sep.06.10 12:13 am 
Offline
Партизан Гишvvн
Партизан Гишvvн
User avatar

Joined: Aug.20.10 2:49 am
Posts: 326
kerei wrote:
султан бейбарс одоогийн казахстаны атырау муж хавьцаа төрсөн кипчак хүн.
харин энд запорожийн хасаг гэх шиг сонин сонин андуурал яваад байна. тэд хасаг биш ээ, козак буюу казакууд.

Найманы жанжид, баатарууд өөрсдийгөө буха буюу бух гэж нэрийддэг байв. уг нь жинхэнэ нэр нь кетбұқа лдаа.

Бух ноолдаан. :haha:

Нутгаан санаад уйлдаг сэтгэл

2008-08-13 16:57:26



Зандангаар ургагсан модтой

Заяагаар урсагсан устай

Тийм л сайхан Алтай...

Нээрээ нутгийнхаа энэ уртын дууг сонсхоор аав ээж, өнгөрсөн амьдрал, бага нас, зовлон жаргал бүхий л дурдатгал нүдний өмнүүр урсан өнгөрдөг. Яс юман дээр нутгийн дээс алхаад ороход надаа хамгийн дотно, хамгийн сайхан харагдсан юм болуул аавыг минь нутаглуулсан "ХӨХ ДЭЛ" хэмээх энгэр. 1994 оны 8сарын 21-ний өдөр тулж явсан хоёр уулын минь нэг нь нуран унаж хорвоо дэлхийн хамаг зүйлс утга учраа алдаж байсныг бодхоор хоёр нүдний нулимас булгийн ус шиг ундран асгардаг билээ.

Аруун таван жилийн өмнөх тэр гашуудалт өдрийг дурсахгүй байхын аргагүй билээ. Уг нь би энэ бичлэгийг ямар нэгэн уйтай мэдээлэлгүй, дан гэгээн зүйлсээр нутаг усныхаа тухай бичий гэж боджээсий. Түргэн Сагилийг зааглах түргэн урсгалт Түргэний голыг гатлаад Сагил хэмээх дагшин орны дээсийг алхдаг юм. Энэ диваажинд Бөх Туулай, Бөх Баглиу, Улаан Мухар, Улаан Сунгарав зэрэг "бух ноолдаан"- ы аваргууд, Лу.Энхбаяр тэргүүтэй болсон болоогүй улсын таван начин, цэргийн хурц арслан Бямбажав, аймгийн арслан Батсүх нарын бөхчүүд, Дөрвөн ойрадын зүрхэн болсон Дөрвөд далай хан Түмэндэлгэржав, мэргэн ард Хүнхээ заяач, түүний хүү Зая бандид Намхайжамц, алдарт Байбгас дошгин нар, шинжлэх ухааны 36 доктор төрсөн билээ.

...Ут сайхан хүрэнгээн

Уужмын хаалгаар мэгшүүлнээ

Уйдаш үгүй каа нараа

Архи дарстай сөхрүүлнээ...

Дөрвөд найр, ялангуяа дөрвөд далай ханы гол хошуу болох манай сумынхан найр наадмаа энэ л дуугаар эхэлдэг. Миний ойр дотныхон дотор энэ дууг сонсоод уярч уйлахгүй хүн байхгүй.

Сагилийн намар хамгийн олон өнгөтэй улирал.

Сагилийн гол цэнхэр өнгөөр угалзран бийлж, эрэг энгэрийнх нь цэцэгс нил, ягаан, улаан, шар өнгөөр алаглаж, хатуу хучилттай замаар салхи татуулах тэрэгний цонхоор агь таанын шаргал үнэр хамар цоргин ханхалдаг.

Хоолын хавцлын хадан цохионууд хүрэл хүрэн өнгөөр дүнхийж, асга шаргих бэлээр нь тошлой ногоон, улаанаар алаглан дууддаг билээ.

Ангал хавцлын ёроол оюу ногоон өнгөөр гоёж гоодоод, түүний дундуур урсах булаг ус нь хар хөх өнгөөр солонгорон тэрүүхэндээ нэг л тансаг орчинг бүрдүүлнэ.

Борооны дараахан "Далтын даваа"-г уруудхад Хоолын хавцал тэр аяаараа солонгорон үзээгүй хүн байтгаа, үзсэн хүн дуу алдан гайхдаг билээ. Удахгүй өвлийн улирал эхэлхэд энэ өнгөнүүд хувирч бас л нэг симпоонь бий болгодог.

Бүхий л юмс мөнгөлөг өнгөөр гэрэлтэж, ой мод, уул хад, гол горхи мөнгөн хонхны дуугаар жингэнэн исгэрч, тэр гэхийн тэмдэггүй нэг л эрхэмсэг, тансаг, цоглог орчин бүрдүүлдэг.

Хавар зунд Сагил Хариг Боршоо хэмээх гурван голд юу эс болдог гэхүү. Яргуй цэцэглэх цагаар энд очсон хүмүүн эргэж буцхаа мартдаг. Хүүхэд насны минь гэнэн томоогүй явдлууд энэл цагаар үйлдэгдэж, хайр дурлал, үерхэл нөхөрлөл, гомдол цөхрөл, цагаахан дүрсгүйтэл өрнөж өгнө дөө.

... Хоёр Алтай нутагт

Юуны ялгаа байхав

Хоёр хүмүүний үрэнд

Юуны буруу байхав...

Би Дөрвөд нутгийн хөвүүн боловч Халхын нутагт Булган хангай нутгийн Эрдэнэт уулын энгэрт энэ л хот, энэ л үйлдвэртэй хувь заяагаа холбосондоо хэзээч харамсдаггүйгээр барахгүй үргэлж бахархаж байдаг билээ.

Дөрвюд көвюны үгнас иш татв.


Top
   
Display posts from previous:  Sort by  
Post new topic  Reply to topic  [ 142 posts ]  Go to page 1 2 3 4 5 6 Next

All times are UTC+09:00


Who is online

Users browsing this forum: No registered users and 1 guest


You cannot post new topics in this forum
You cannot reply to topics in this forum
You cannot edit your posts in this forum
You cannot delete your posts in this forum
You cannot post attachments in this forum

Search for:
Jump to:  

Copyright Asuult.NET © 2000-2015.
Administrative Contact: Khundaga Khurelbaatar [hundaga@hotmail.com]
Tel: 1-888-303-4927, Fax: 1-888-406-2264.
Powered by phpBB © 2000-2015 phpBB Group. Powered by phpBB® Forum Software © phpBB Limited